logo
TALEP GÖNDER
  • 0 (332) 236 09 75

    Hemen Arayın!
  • bilgi@ahen.com.tr

    Mail Gönder

YANGIN DOLABI YANGIN MALZEMELERİ

YANGIN DOLABI YANGIN MALZEMELERİ

YANGIN NEDİR?

 

Türk Dil Kurumu sözlüğünde, Yangın: Zarara yol açan büyük ateş. Olarak tanımlanmaktadır. Bunu şu şekilde açarsak daha olur. “Ortamda çıkan ateşleme sonucunda ortamda bulunan maddelerin yapısını değiştirecek şekilde zarara yol açan büyük ateş.”

YANMA :
Yanma genellikle kimyasal bir olay olarak tanımlanır. Esası; yanıcı maddenin ısı yardımı ile oksijenle birleşmesi sonucu ortaya çıkan kimyasal olaydır.

YANMANIN ŞARTLARI :
Yanma olayının meydana gelebilmesi için üç şartın bir arada olması gerekmektedir. Bu şartlar YANICI MADDE, ISI ve OKSİJEN dır. Şartlardan herhangi birisinin bulunmaması veya yeterli miktarda olmaması halinde yanma olayı meydana gelmez. Bu olay YANGIN ÜÇGENİ ile şu şekilde izah edilebilir.


YANMA ÜRÜNLERİ VE YANMANIN UNSURLARI:

Yanma olayının gerçekleşmesi için üç temel unsura gerek vardır.
-Isı
-Oksijen
-Yanıcı Madde

YANMANIN ÇEŞİTLERİ

1-Yavaş Yanma,
2-Hızlı Yanma,
3-Parlama, Patlama şeklinde yanma,
4-Kendi Kendine Yanma,

1- YAVAŞ YANMA
Yavaş yanma şu durumlarda meydana gelir. Yanıcı maddenin bünyesi itibariyle, yanıcı buhar veya gaz meydana getiremediği halde, Yeterli ısının olmaması halinde, Yeterli oksijen olmaması halinde, Yavaş yanma meydana gelmektedir. Örneğin demir (F), Bakır (Cu) gibi metallerin havadaki oksijen ve hava ısısı ile oksitlenmesi olayında olduğu gibi, yanıcı madde buhar veya gaz çıkarmamakta dolayısıyla demir oksit (FeO) ve Bakıroksit (CuO) Sodyum (Na) alkali metali de çabuk okside olan bir elemandır. Canlıların hücre solunumu olayı da bir nevi yavaş yanma olayıdır.

2- HIZLI YANMA
Yanmanın bütün belirtileri ile oluştuğu bir olaydır. Yanmanın belirtileri Alev, Isı, Işık ve korlaşmadır.Bazı maddeler, katı halden önce sıvı hale daha sonrada buhar veya gaz haline geçerek yanarlar.(Örneğin: Parafin, mum gibi)Bazıları ise, doğrudan yanabilir ve buhar çıkarırlar. (Örneğin: Naftalin)Yine bazı maddeler doğrudan doğruya yanabilen gazlar çıkarırlar(Örneğin: Odun, kömür gibi)Meydana gelen bu yanıcı buhar veya gazlar oksijenle birleşirken olay meydana gelir.

3- PARLAMA VE PATLAMA
Parlama kolayca ateş alan maddelerde görülen bir olaydır. (Örneğin Benzin gibi) Patlama ise; tamamen bir yanma olayıdır. Burada dikkati çeken husus maddenin tamamının bir anda yanmasıdır. Bunda Maddenin cinsi, birleşimi, şekli, büyüklüğü ile küçüklüğü ve nihai oksijen oranının rolü büyüktür.
Patlamada; bir anda parlayarak yanan madde çeşitli gazlar haline gelmekte ve son derece büyük bir hacim genişlemesine uğrayarak etrafını zorlamakta ve patlamalar olmaktadır.

4- KENDİ KENDİNE YANMA
Yavaş yanmanın zamanla hızlı yanmaya dönüşmesidir. Özellikle bitkisel kökenli yağlı maddeler normal hava ısısı ve oksijeni içinde kolaylıkla oksitlenmekte bu oksitlenme sırasında ise gittikçe artan bir ısı çıkmaktadır. Zamanla doğru orantılı olarak artan bu ısı, bir süre sonra alevlenmeye yetecek dereceyi bularak maddenin kendiliğinden tutuşmasına neden olmaktadır. Örneğin: Bezir yağına bulaştırılmış bir bez parçası yukarıda açıklandığı şekilde bir süre sonra alev alarak yanmaya başlayabilmektedir.

YANGIN VE YANGIN SINIFLARI

Yararlı ateş yakılan yerler dışında, kontrolü elden çıkmış yanma olayıdır. (Örneğin: Ormanda bir yanma olayı yangındır.Akaryakıt depoların yanması bir yangındır.vs)
1-Yangın Çeşitleri ve Sınıflaması : Yangınları çeşitli gruplar altında toplamak için yapılan çalışmalar neticesinde en uygun ayrım yanıcı madde cinslerine göre yapılmıştır. Bu sınıflama aşağıda belirtildiği gibi dört ana grupta belirlenmiştir.
A SINIFI : Katı yanıcı maddeler yangını; Çeşitli odun, kereste, ham ve mamul tekstil, maddeleri kağıt vb.maddeler.
B SINIFI : Sıvı yanıcı maddeler yangını; Gazyağı, benzin, mazot, fuol-oil madeni yağlar, alkol, tiner, vernik, boyalar vb.maddeler.
C SINIFI : Gaz haldeki yanıcı maddeler yangını; Likit petrol gazı (Tüp gaz havagazı, hidrojen vb. maddeler yangını.
D SINIFI : Yanabilen hafif metaller yangını;Alüminyum, magnezyum vb.maddeler.

YANGINLARIN SEBEPLERI
a-Yangınlardan korunma önlemlerinin alınmaması,
b-Bilgisizlik,
c-Ihmal ve dikkatsizlik,
d-Kazalar,
e-Sıçrama,
f -Sabotaj,
g-Tabiat olayları

a) KORUNMA ÖNLEMLERININ ALINMAMASI
Mesela elektrik sistemiyle ilgili gerek tesisat gerekse sigorta sistemlerinin yeterli düzeyde yapılmaması, binalarda çatı kirişleri ile baca ilişkilerinin gereği gibi düzenlenmemesi, bacaların yeterli özenle sıvanmaması, Likit Petrol Gazı kullanırken tüp kullanımı ile ilgili gerekli önlemlerin alınmaması, soba ve kalorifer sistemlerinde gerekli tertibatın alınmayışı ve gerekli periyodik temizlik ve bakımlarının yapılmaması, nedenleriyle yangın çıkmaktadır.

b) BILGISIZLIK
Mesela tavan arası ve çatıya kolay ve çabuk tutuşabilecek eşyalar koymak, yakıt depoları veya yakıtla çalışan yerlerde kıvılcım çıkartacak etkenlerin bilinmemesi vb. Durumlarda yangının çıkması kaçınılmazdır.

c) İHMAL
Mesela ağaçlık yerlerde söndürülmeden atılan kibrit, sigara izmarit gibi maddeler, Likit Petrol Gazı Tüplerinin kibritle kontrol edilmesi, prizde ütü ve ocak fişi unutulması, piknik tüpleri üzerine geniş tabanlı tencere, kazan konularak uzun süre ısıtılması, sigortaya gereğinde fazla tel sarılması vb. Yapılmaması bilindiği halde ihmal edilerek yapılan işler yangına sebep olur.

d) KAZALAR
Mesela trafik kazaları araç yangınlarına, iş kazaları makine ve bina yangınlarına soba vb. cihazlarda meydana gelen kazalar bina yangınlarına sebebiyet verirler.

e) SIÇRAMA
Mesela fabrika ve atölyelerde kaynak ve taşlama makinelerinden sıçrayan kıvılcımların etrafta bulunan benzin, mazot vb. maddeler üzerine düşmesi, sobadan sıçrayan yanan kömür parçalarının halı, kilim vs. Maddeler üzerine düşmesi sonucu çıkan yangınlar.

f) SABOTAJ
Çeşitli amaçlar için bilerek ve isteyerek yangın çıkartılmasıdır. Mesela tarla, ev yeri açmak amacıyla ormanların yakılması bina, işyeri ve tesislerin kundaklanması gibi kasti olaylardan yangın çıkartılmasıdır.

g) TABIAT OLAYLARI
Tabii olarak kendiliğinden ortaya çıkan yangınlardır. Mesela Deprem,Yıldırım düşmesi, güneş ışınlarından meydana gelen yangınlar gibi.

YANGIN ETKENLERI
a)-Bacalar
b)-Sigara Kibrit
c)-Kıvılcım
d)-Elektrik
e)-Benzin
f)-Likit Petrol Gazı,Doğal Gaz
g)-Hayvanlar
h)-Yıldırım
ı)-Güneş Işığı

a) BACA YANGINLARI
Birinci yol ilk iş olarak bacanın alt kısmından söndürmeye başlamak, bunda başarı elde edilmez ise ateşin eriştiği en yüksek noktanın üstünden ve bacadan açılacak delikten suyu sis olarak vermek. Sis halindeki, su ısı ile buharlaşması neticesi soğuma ve boğma yolu ile söndürmeyi sağlamak gerekir. İkinci bir yol ise; bacanın üst ve alt ağızlarının ıslak çuval ve kaba dokulu kalın kumaş parçalarıyla yıkanması neticesi söndürme sağlanmıştır.

b) SIGARA VE KIBRIT
Sigara ateşinin ortalama sıcaklık derecesi 800 Co civarında olduğu söndürülmeden atılan sigaranın yanıcı, patlayıcı ve parlayıcı maddelere teması neticesinde yangın çıkabilir. Eğer söndürmeden yere atılan bir sigaranın, rüzgar tesirli sürüklenerek temas ettiği yanıcı maddeyi tutuşturduğu bir gerçektir.

c) KIVILCIM

Yanan bir kütleden koparak etrafa sıçrayan küçük parçacıklara kıvılcım dendiğini hepimiz bilmekteyiz. Bu parçacıkların yanar veya kor halde bulunması düştüğü yerdeki maddenin cinsine göre yanma olayının meydana gelmesine sebebiyet verir.
Kıvılcımların kaynağı genellikle;
1.Mangallarda yanan ateşler,
2.Sobalarda yanan ateşler,
3.Bacalar,
4.Tren Bacaları,
5.Motorların egzozları,
6.Sönmemiş sigaralar,

d) ELEKTRIK

Elektrikten çıkan yangınların nedenlerini genel olarak iki ana gurupta toplayarak izah edebiliriz.
(1) Elektrik enerjisini kullananların ihmal ve dikkatsizliğinden kaynaklanan yangınlar.
(2) Elektrik tesisatından kaynaklanan yangınlar.

e) BENZIN
Benzinin alevlenme ısısı 40-41 derece olduğundan kapalı yerlerde patlama, açık yerlerde parlama şeklinde yanma meydana gelir. Benzinin hava ile karışımı % 1,5 veya 7,6 oranında ise Yanma olayı oluşabilir. Benzin buharı bulunan veya bulunabilecek yerlerde alev ve kıvılcım çıkartan alet, malzeme kullanılmamalıdır.

f) LIKIT PETROLGAZI-LPG
Sıvı petrol gazı da dediğimiz bu gaz petrol yan ürünlerindendir. Ham petrolün damıtılması sırasında elde edilen ürünlerin yanı sıra hidrokarbon sınıfı (etan, metan, propanbütan, etilen, metilen vb. gazlar) gaz maddelerde ortaya çıkmaktadır

g) HAYVANLARIN SEBEP OLDUĞU YANGINLAR
Açık ateş kullanılan yerlerde başıboş bırakılan hayvanlar yangın çıkarabilirler. Kedi, ve köpek gibi bilhassa evlerde bulundurulan hayvanların gaz lambası, gazocağı, ispirto ocağı ve mangal gibi şeyleri devirmeleri, suretiyle yangına sebebiyet vermeleri mümkündür.

h) YILDIRIM
Yıldırım, bulutlarının taşıdıkları elektriklerin bir buluttan diğer buluta veya bir buluttan toprağa boşalma olayıdır. Birkaç kısma ayrılan yıldırım parlayıcı ve patlayıcı maddeye denk gelirse yangın çıkabilir.

ı) GÜNEŞ ISISI

Güneş ışığı doğrudan yangın çıkaran bir unsur olabileceği gibi yangının oluşumuna yardım eden bir etken olarak da incelenebilir. Güneş ışığı özellikle metal ve yansıtıcı olmayan (ışığı absorbe eden) yüzeyler üzerinde sıcaklık artışına neden olduğundan bu tip yüzeylerin altında bulunan kolay yanıcı maddelerin tutuşmasına veya buhar çıkarmasına neden olabilir.

YANGIN TÜRLERİ

1- LPG Yangınları
2- Doğalgaz yangınları
3- Akaryakıt yangınları
4- Baca yangınları
5- Elektrik yangınları
6- Orman yangınları
7- Araç yangınları
8- Bina yangınları

1- LPG YANGINLARI
Hava ile karışmadıkça yanmazlar,Yanıcılık limitleri %2 ile 8 arasındadır. Teneffüs edilmesi halinde zehirsizdirler.1 litre sıvı LPG. 550 gram kadar ağırlıktadır. LPG. Hakikatte Renksiz ve kokusuzdur. Fakat emniyet mülahazası ile kerih esansı ilave edilir.Kap içinde tazyik altında sıvı halde iken % 10 kadar hacim değiştirebilirler. LPG. Ekseriyetle propan ve bütan gazlarının karışımıdır. Bütan daha tembel fakat propan daha hareketli gazdır. Bir kova içinde sıvı LPG. aniden yere dökülecek olursa yerde henüz yayılma fırsatı bulmadan buharlaşır. Sıvı LPG. insan derisi ile temas ederse ciddi donmalar yapar.Aniden buharlaştığı için dokunduğu yeri dondurur.

LPG EMNIYET KAIDELERI

LPG tüpleri daima dik tutulur ve dik olarak depolanır. Gaz kaçıran tüpler araziye götürülerek akıtılır. LPG tüpleri tamamen doldurulmaz. % 10 genişleme payı olarak boş bırakılır. LPG tüpleri civarında tahta, kağıt, odun gibi yanıcı maddeler depo edilmez. Yanmakta olan LPG tüpünün civarındaki tüpler ve varsa yanıcı malzemeler devamlı olarak soğutulmalıdır.

2- DOĞALGAZ YANGINLARI
Doğal Gazın Kullanım Alanları Doğalgaz ilk olarak yakacak amacıyla, Çin’de (MS.221- 263) tuz üretimi için kullanılmıştır. Bu yıllarda doğal gazın yataklardan kullanım yerine bambu kamışları ile taşındığı bilinmektedir. Doğal gazın ilk modern üretim ve tüketim tekniklerine ABD’de rastlanmaktadır. Erie Gölü yakınlarında yaklaşık 10 m derinlikten 4 cm çapında borularla çıkarılan doğalgaz, Freodena şehrinin aydınlatılması için kullanılmıştır. İlk endüstriyel kullanım ise 1841 yılında yine ABD’nin Batı Virginya eyaletindeki tuz üretim tesislerinde gerçekleşmiştir. Konutlarda geniş kapsamda kullanıma, 1880 yıllarında ABD’nin Pennsylvania eyaletinde başlanmıştır.

DOĞALGAZIN ÖZELLIKLERI
Doğalgaz esas olarak Metan (CH4) ve Imetanagöre daha az oranda olmak üzere Etan(C4H10) ve Propan(C3H8) gibi Hidrokarbonlardan ve Azot (N2) Karbondioksit (Co2), Hidrojensülfür Hidrojensülfür (He) gazlarından meydana gelen renksiz, kokusuz ve havadan hafif bir gazdır. Ayrıca çok küçük yüzdelerde olmak üzere Oksijen ve Argon gazlarının bulunduğu doğalgaz kaynaklarına da rastlanabilir. Hidrojensülfür (H2S) zararlı bir bileşen olduğundan, doğalgaz kaynaklarına da rastlanabilir

DOĞALGAZIN TEHLIKELERI

Odalardaki Tehlikeler, Mutfaktaki Tehlikeler, Banyodaki Tehlikeler, Apartman Boşluğu WC’ lerdeki Tehlikeler, Kazan Dairesindeki Tehlikeler, Topraklama ile ilgili Tehlikeler, Doğal Gaz Tesisatının Korunması ile ilgili Tehlikeler.
3- AKARYAKIT YANGINLARI
PARLAYICI SIVILAR YANICI SIVILAR

Benzin Ağır dizel yakıtı
Değişik ham petroller Ağır fuel -oil
Solventler Yağlama yağı
Gazyağı Sıvı parafin
Hafif dizel yakıtı

BENZIN
Benzin çok çabuk buharlaşabilen maddedir, dolayısı ile benzin buharı bulunan yerlerde alev ve kıvılcım çıkartan alet ve cihazların kullanılmamasına dikkat edilmelidir. Benzinin parlama ısısı 40-41 santigrat derece olduğunda bir kıvılcım teması halinde kapalı yerlerde patlama, açık yerlerde parlama meydana gelir.Ham petrol sıvı halde iken yanmaz ancak buhar haline geçip hava ile belli bir oranda karıştıktan sonra yanabilir. Tüm akaryakıtlar böyledir. Bir litre benzin buhar haline geçince 30 litre yanıcı buhar elde edilir.

Akaryakıt Yangınları Nasıl Oluşur:
Genel olarak akaryakıt yangınları şu şekillerde oluşur.Açık kaplardaki akaryakıtın buharlaşarak çevreden ateş alması,temizlik nedeniyle benzin ve gazyağı gibi petrol ürünlerinin kullanılması nedeniyle benzin ve gazyağı gibi petrol ürünlerinin kullanılması oluşan buharların ateşle teması ile, akaryakıt tanklarının buharların ateşle teması ile,akaryakıt tanklarının temizlenme amacı ile kapaklarının açılması sonucu çevreye dağılan buharların ateşle teması, akaryakıt buharlarının bulunduğu yerlerde çalışan motorlardan çıkan kıvılcımlarla temas etmesi.

4- BACA YANGINLARI
Bacanın iç yüzeyini kaplayan kurum saf karbondur ve son derece yanıcıdır. Kurum; kuru yağsız ve hidrojeni az olan yakıtlarda toz halinde, nemli yakıtlarda tabaka halinde, yağlı yakıtlarda zift halinde oluşur. Kurum yanma sıcaklığına ve yeterli oksijene ulaştığı anda baca yangını başlar. Baca yangınlarının söndürülmesi ise alt kısımlardan başlanarak hava ile irtibatı kesilir, bu işlem yeterli gelmez ise en üstten su sisi yaparak söndürülür.

5- ELEKTRIK YANGINLARI
Kullanıcıdan kaynaklananlar:
Elektrik enerjisinden ısı kaynağı olarak yararlanmak amacı ile yapılan cihazların kullanılmaları esnasında kullanma talimatlarına uygun kullanılmaması, İhmal ve tedbirsizlik sebebiyle kullanımlarının bitiminden sonra fişlerin çekilmemesi yukarıda bahsettiğimiz zaman ile orantılı olarak yangınların çıkmasına neden olurlar.

Tesisattan kaynaklananlar:
Elektrik tesisatların talimatlara uygun şekilde yapılmaması halinde büyük bir yangın tehlikesi arz eder, ısı nedeniyle elektrik kablolarında meydana gelen erimeler neticesinde tellerin birbirine teması (kısa devre) ile ortaya çıkan şiddetli akımın kolay yanabilen maddeleri tutuşturarak yangın çıkarması mümkündür. Kısa devreler elektrik nakil hatlarının kemirici hayvanlar tarafından tahribi neticesinde de oluşabilirler.

6- ORMAN YANGINLARI
Orman yangınlarının oluşmasında en önemli etken insan ve yıldırımdır. Orman yangınlarının meydana gelmesi temelde sıcaklık, oksijen ve yanıcı madde etmenlerinin bir araya gelmesi yada getirilmesiyle ortaya çıkan oksidasyon olgusudur. Bu etmenlerin nitelikleri ve nicelikleri yangınların şiddeti ve yayılma gücü üzerinde etkili olmaktadır. Orman Yangınlarının Çeşitleri:Orman yangınları meydana gelişlerine ve ormanda yaktıkları kısımlara göre esasen üç kısma ayrılır. Örtü Yangını, Tepe Yangını, Gövde Yangını

ORMAN YANGINI ÇEŞITLERI
Örtü Yangını; Örtü yangınları toprağı örten ot, funda, yaprak, dal, kütük, ibre, yosun, çalı ve devriklerin yanması ile meydana gelen yangındır.
Tepe Yangını: Örtü yangınlarına zamanında müdahale edilmezse, tepe yangınına dönüşür, örtü yangınında meydana gelen yüksek hararet neticesi ağaçların üst kısımları da tutuşur ve tepelerine kadar sirayet eder.
Gövde Yangını: Gövde yangınları ağaçlara yıldırım düşmesi sonucu veya ağaçlardaki balları almak için ateş ve tütsü yakılması sonucu ağaçların gövdelerinde meydana gelir

7- ARAÇ YANGINLARI
Araçlarda meydana gelen yangınlar genellikle kısa devreden kaynaklanabileceği gibi;Isınmış motor üzerine karbüratörden sızan benzin. Açık unutulan radyo ve teypler Güneş altında park edilen araçların camlarının önüne konulan çakmak ve kibrit. LPG’li araçların gaz sıkışması gibi nedenlerden yangınlar çıkmaktadır.

ARAÇ YANGINLARINI SÖNDÜRME USULLERI
Mümkünse akü kutup başları çıkarılmalı.İlk anda KKT söndürücü ile müdahale edilmeli, önlenemediği taktirde su ile müdahale edilmeli. Binek araçlarının söndürme mesafesi 15mt. Akaryakıt tankerlerinde gaz patlaması emniyet mesafesi sınırı 100 Metredir.

8- BİNA YANGINLARI :

Binalarda ortaya çıkan yangınlar çöp veya kağıt kutusunun tutuşması, elektrik kontağı, soba, baca gibi etkenlerledir. Genel olarak ahşap yangınlarını her türlü söndürme vasıtası ve söndürme cihazları ile söndürebiliriz. Yangın çıkmış binanın öncelikle keşfinin yapılması, binanın yapım şeklinin, içinde bulunan malzemenin niteliğinin tespit edilmesi zorunluluğu vardır.
Tuğla yığma binalarda çatı ve üst katlarda çıkan yangında yanan katların enkazlarının aşağı katlara dökülmesi ihtimali olabileceğinden söndürmede kullanılan suyun ağırlığı da buna eklenince enkazın yıkıldığı katın tabanında çökme tehlikesi belirecektir. Beton kirişli duvarları taş ve tuğla yığma binalarda çatı ve üst katlarda çıkan yangınlarda çoğu kez döşeme ve kiriş başlarının yanmasına neden Bacanın iç yüzeyini kaplayan kurum saf karbondur ve son derece yanıcıdır. Kurum; kuru yağsız ve hidrojeni az olan yakıtlarda toz halinde, nemli yakıtlarda tabaka halinde, yağlı yakıtlarda zift halinde oluşur. Kurum yanma sıcaklığına ve yeterli oksijene ulaştığı anda baca yangını başlar. Baca yangınlarının söndürülmesi ise alt kısımlardan başlanarak hava ile irtibatı kesilir, bu işlem yeterli gelmez ise en üstten su sisi yaparak söndürülür.

PROJE HAZIRLAMA ESASLARI
Mekanik Tesisat Proje Tasarımı Tesisat Mühendisliğinin özünü içerir. Bir yapının tasarımının tekniğine uygun olarak yapılabilmesi için Kanun, Yönetmelik, Standartlar ve teknolojiyi yakından takip edip, çok yönü ve doğru bir şekilde tasarımı gerçekleme yeteneğine sahip olmalıdır. Proje düzenlenir iken; rapor ve hesaplar bir arada, kat planı, kolon şemaları ve boru izometriğinin bir arada olması esastır. Yangından korunma ve söndürme projeleri diğer tesisat projelerinin rapor ve hesaplarından ayrı hazırlanacak, projelerde diğer tesisat projelerinden ayrı düzenlenecektir. Ancak iklimlendirme ve havalandırma tesisatı ile birlikte yapılacak duman kontrolünde duman kontrolü projeleri de yangından korunma ve söndürme projelerine ilave edilecektir. Rapor ve hesaplar, asgari üçer (3) nüsha olarak düzenlenecektir. Proje ön sayfasının düzeni A4 formunda hazırlanacak, ilk sayfa şu şekilde olacaktır.
• Birinci sayfa
- 4708 sayılı kanun uygulanan illerde: Sol taraf proje sorumlusu, sağ taraf denetim uzmanının onayına ayrılır.
- 4708 sayılı kanun dışında kalan yerler için: Sol taraf proje sorumlusu, Sağ taraf TUS onayı için ayrılır.
- Birinci sayfa ikinci satır sol tarafı MMO (vize) onayı, sağ tarafı Belediye onayına ayrılır.
• Orta kısım proje sorumlusunun, firma, adres, telefon ve vergi numarası ile mekanik tesisat projesinin cinsi bilgileri yazılacaktır.
• Alt kısım arsanın ortak mesleki denetim esaslarına göre bilgileri ve mekanik tesisat projesinin proje sorumlusu ve TUS ya da denetim sorumlusunun adı, soyadı, oda sicil numarası, büro tescil numarası ve imza bölümleri düzenlenmiştir.
• İkinci sayfada ise 1/500 ölçekli bina vaziyet planı, kesit planı ve yön bulunacaktır.
Yangından korunma ve söndürme projesi tasarımı onaylı mimari projeye yapılacaktır. Yangından korunma ve söndürme projesi yapılmadan önce mimar, müteahhit ve mal sahibinden yangın tahliye projesi ve yangın güvenli bölgeler ile pasif koruma bilgileri alınacak.
Projede gösterilen cihazların ve boruların, MMO çizim tekniğine uygunluğu aranacaktır.

Pis Su Boruları 0.8 - 1.0 mm
Yangın Suyu Boruları 0.4 mm
Soğuk Su-Sıcak Su Boruları 0.3 mm
Cihazlar 0.4 - 0.5 mm
Mimari Proje 0.12 - 0.2 mm

YANGIN SÖNDÜRME TESİSATI VE DUMAN TAHLİYE PROJELERİ HAZIRLAMA ESASLARI

YANGIN SÖNDÜRME TESİSATI VE DUMAN TAHLİYE
PROJELERİ HAZIRLAMA AKIŞ ŞEMASI
1. Proje ön sayfa dizaynı ve yazımı
2. Vaziyet planı ve kesit
3. Kat planları
• Bodrum kat
• Zemin kat- Normal kat
4. Kolon şeması ve boru izometriği
5. Sabit boru tesisatı tasarımı
6. Yangın dolapları tesisatı tasarımı ve hesabı
7. Bina dışı yangın hidrant tesisatı tasarımı
8. Otomatik sulu yangın söndürme tesisatı tasarımı, hesabı ve çizimi
9. Yangın suyu deposu ve tesisatı tasarımı
10. Yangın pompa dairesi 1/20 ölçekte detay çizimi
11. Duman kontrol ve yönetim sistemi tasarımı ve hesabı
12. Merdiven basınçlandırma tasarımı ve hesabı
13. Mutfak davlumbaz söndürme tesisatı tasarımı ve hesabı

1. PROJE ÖN SAYFA DİZAYNI VE YAZIMI

• Proje ön sayfasının düzeni A4 formunda hazırlanacaktır.
• Yazı standardı 0,4 mm olacaktır.
• Proje ön sayfa tasarımı standart olacaktır.
• Birinci sayfa:
- 4708 sayılı kanun uygulanan illerde: Sol taraf proje sorumlusu, sağ taraf denetim uzmanının onayına ayrılır.
- 4708 sayılı kanun dışında kalan yerler için: Sol taraf proje sorumlusu, Sağ taraf TUS onayı için ayrılır.
- Birinci sayfa ikinci satır sol tarafı MMO (vize) onayı, sağ tarafı Belediye onayına ayrılır.
• Orta kısım proje sorumlusunun, firma, adres, telefon ve vergi numarası ile mekanik tesisat projesinin cinsi bilgileri yazılacaktır.
• Alt kısım arsanın ortak mesleki denetim esaslarına göre bilgileri ve mekanik tesisat projesinin proje sorumlusu ve TUS ya da denetim sorumlusunun adı, soyadı, oda sicil numarası, büro tescil numarası ve imza bölümleri düzenlenmiştir.
• Yapının özellikleri bölümüne binanın tehlike sınıfı ve binaya en yakın itfaiye birimi yazılacaktır.
• Bilgiler eksiksiz ve tam olarak doldurulup imzalanacaktır.

2. VAZİYET PLANI VE KESİT

• Vaziyet planı sayfa düzeni A4 formunda hazırlanacaktır.
• Vaziyet planında yön belirtilecektir.
• Vaziyet planı çizgi kalınlığı 0,2 mm olacaktır.
• Yazı standartı 0,3 mm olacaktır.
• Yapının 1/500 ölçekli plan veya büyük ve yaygın yapılarda uygun bir ölçekte olması ve kat sayısını belirten kesit çizilmesi gereklidir.
• Birden fazla yapı olması durumunda bloklar arası boru bağlantısı, zon vana yerleri, bina dışı hidrant yerleri ve pompa dairesi yeri gösterilecek.
• Yangın suyu deposu ve itfaiye bağlantı ağzı yeri gösterilecek.
• İtfaiye teşkilatı şehir hidrantı ölçek dahilinde ise vaziyet planında gösterilecektir.

3. KAT PLANLARI

3.1 BODRUM KAT
• Ölçek 1/50 olacak.
• Bodrum kat planı onaylı mimariden 0,2 mm çizgi kalınlığı ile çizilecek.
• Mimari projeyi ilgilendiren detaylar çizilmeyecek. (Kapı, pencere, merdiven, duvar, bina boyut ölçüleri ile kapılar çizilmeyecek)
• Yangın pompa dairesi 1/50 ölçekte kat planında gösterilecektir.
• Hidrolik hesaplarda veya hesap tablosundan belirlenen boru çapları projede gösterilecektir.
• Yangın dolapları, zon vanaları, check-valf, akış anahtarları, test ve drenaj vanası ve izleme anahtarlı hat kesme vanası, drenaj bağlantısı projede gösterilecektir.
• Bodrum kat tavanında yapılacak boru hattında hareketli kelepçe ve sabit konsollar olacak, depreme karşı önlem olacaktır.
• Proje tasarımında boru güzergahı belirlenir iken, mimardan istenecek kolon ve kiriş detayına göre tasarımın gerçeklenmesi gerekmektedir.
• Kolon boruları yerleri belirlenip numaralanacak, daire içinde (YG1, YG2,...) gibi yazı standartı 4 mm olacaktır.
• Test ve drenaj vanası en yakın pis su hattına akış gözlenebilir şekilde bağlanacaktır.
• Sabit boru tesisatı bodrum kata tasarlanacaktır.

3.2 ZEMİN-NORMAL KAT
• Ölçek 1/50 olacak.
• Zemin kat ve normal kat planı onaylı mimariden 0,2 mm çizgi kalınlığı ile çizilecek.
• Kolon veya perde betonların mekanik tesisat projesinde gösterimi 0,8 mm çizgi kalınlığında olacaktır.
• Mimari projeyi ilgilendiren detaylar çizilmeyecek. (Kapı, pencere, merdiven, duvar, bina boyut ölçüleri ile kapılar çizilmeyecek)
• Kat planında ki mahallerin adları (Banyo, hol, mutfak, oda, salon v.s.) 0,3 mm ile yazılacak.
• Hidrolik hesaplarda veya hesap tablosundan belirlenen boru çapları projede gösterilecektir.
• Yangın dolapları, zon vanaları, check-valf, akış anahtarları, test ve drenaj vanası ve izleme anahtarlı hat kesme vanası, drenaj bağlantısı projede gösterilecektir.
• Yangın boru sabitlemeleri yangına dayanıklı ve kolon tesisatında da depreme karşı önlem olacaktır.
• Proje tasarımında boru güzergahı belirlenir iken, mimardan istenecek kolon ve kiriş detayına göre tasarımın gerçeklenmesi gerekmektedir.
• Kolon boruları yerleri belirlenip numaralanacak, her kat planında daire içinde (YG1, YG2,...) gibi 4 mm yazı standardında olacaktır.
• Test ve drenaj vanası en yakın pis su hattına akış gözlenebilir şekilde bağlanacaktır.
• Sabit boru tesisatı , sprinkler tesisatı ve yangın dolapları zemin ve kat planında gösterilecek ve boru çapları yazılacaktır.
• Duvar, döşeme ve perde geçişlerinde “yangın sızdırmazlığı sağlanmalıdır” ibaresi yer alacaktır.
• Yangından korunma ve söndürme projelerinde her paftada alttaki bilgiler (projeye göre) yer alacaktır.

1. Tasarım standartı
2. Bina tehlike sınıfı
3. Sistem türü
4. Sistem su talebi (debi,basınç)
5. Sprinkler özellikleri
6. Sprinkler koruma alanı
7. Toplam koruma alanı
8. Su uygulama süresi
9. Olası yangın sınıfı

4. YANGIN POMPA DAİRESİ 1/20 ÖLÇEKTE DETAY ÇİZİMİ
• Ölçek 1/20 olacak.
• Pompa dairesi kat planı onaylı mimariden aydıngere 0,2mm çizgi kalınlığında çizilecek.
• Boru çap ölçüleri mm olacak ve 2 mm şablonla yazılacaktır.
• Diğer yazılar 4 mm olacaktır.
• Mimari projeyi ilgilendiren detaylar çizilmeyecek. (kaçış yerleri gösterilecek)
• Yangın pompa dairesi cihaz iç tasarımı yapılacak. Cihaz çizgi kalınlığı 0,4 mm olacaktır.
• Dizel pompa ekzost borusu 0,3 mm olacaktır.
• Yangın pompa tesisat boru donanımı çizilecek, boru donanımı çizgi kalınlığı aşağıdaki gibi olacaktır.

Yangın Borusu Aralıklı Y yazılı düz çizgi 0,4 mm çizgi kalınlığında
Yakıt gidiş ağır yakıt borusu Aralıklı FG yazılı düz çizgi
0,3 mm çizgi kalınlığında
Yakıt gidiş mazot borusu Aralıklı MG yazılı düz çizgi 0,3 mm çizgi kalınlığında
Yakıt dönüş ağır yakıt borusu Aralıklı MD yazılı düz çizgi
0,2 mm çizgi kalınlığında
Yakıt dönüş ağır yakıt borusu Aralıklı FD yazılı düz çizgi
0,2 mm çizgi kalınlığında
Basınç Rahatlatma Borusu Düz çizgi 0,6 mm çizgi kalınlığında ve basınç hissetme yazılı olacak
Basınç Hissetme Hattı Kesikli noktalı çizgi 0,6 mm çizgi kalınlığında ve basınç hissetme yazılı olacak
Su borusu
Düz çizgi 0,2 mm çizgi kalınlığında

• Pompa-boru tesisat armatürleri 0,3 mm çizgi kalınlığında olacaktır.
• Yangın pompa dairesi diğer tesisattan ayrı bir bölümde olmalı ve tehlike sınıfına göre minimum 60 dakika yangına dayanıklı olmalıdır.
• Pompa odası veya pompa istasyonunda elektrik motor tahrikli pompalar için +4 °C ve dizel motor tahrikli pompalar için +10 °C üzerinde sıcaklığın sürekli sağlanabilmesi için uygun gereçler sağlanır.
• Yangın pompa dairesinde servis, muayene ve ayar gerektiren cihazların çalışma alanı etrafında acil aydınlatma sağlanacaktır.
• Zemin yeterli bir drenaj için eğimli olarak hazırlanarak pompa, sürücü ve kontrol panosu gibi kritik cihazlardan suyun uzaklaştırılması sağlanacaktır. Gerekirse pis su çukur, pis su pompa ve tesisatı tasarlanmalıdır.
• Dizel pompa imalatçısının değerlerine göre yeterli havalandırma yapılacaktır.
• Yangın pompa dairesi yüksekliği en az 2,10 m olacaktır. Kapı girişi minimum 61 cm x 2 m olacaktır.
• Yangın pompa dairesindeki cihazlara servis, muayene ve ayar yapılabilmesi için minimum 75 cm çalışma alanı olacaktır.
• Pompa ağırlığını taşıyabilecek minimum 40 cm yüksekliğinde (altında titreşim sönümleyici plaka olan) pompa şasesinden 15 – 20 cm daha uzun beton kaide yapılacaktır.
• Yangın pompa dairesi cihaz ve ekipmanların montaj ve demontajını yapabilecek şekilde tasarımı yapılacaktır.


5. KOLON ŞEMASI VE BORU İZOMETRİĞİ
• Kolon şeması, kat planında tasarımı yapılıp çizilen mekanik tesisat proje çiziminin dikey kesitte çizilmesidir.
• Kolon şemasında cihazların yerden yüksekliği bir tablo halinde belirtilecektir.
• Yangın dolapları, sabit boru tesisatı ve sprinkler zon hatları kolon şemasına çizilecek.
• Yağmurlama projesi boru izometrisi olarak çizilecektir.
• Kolon şemaları aynı paftada çizilebilir. Boru izometrisi ise ayrı paftada çizilmelidir.
• Kolon şeması 1/50 ölçekli olacaktır.
• Kolon şemasında bilinmesi gerekenler sırası ile ; net kat yüksekliği, kat adedi (bodrum, zemin kat, 1.kat, 2.kat, 3.kat,...), taban döşeme kalınlığı, döşeme kalınlığı, su basmandan itibaren katların kotları mimari projeden alınacak. 
• Döşeme-tavan 0,2 mm çizgi kalınlığında paralel iki çizgi olarak çizilecek.
• Kolon şeması tasarımı kat planı ile koordineli olacaktır. Bütün cihaz ve ekipmanlar ve boru dağılımının kat planları ve kolon şemasında aynı olması gerekmektedir.
• Tasarım tamamlandıktan sonra kritik devre seçimi yapılacaktır.
• Kritik devre seçiminde dikkat edilecek en önemli nokta kat planı kolon şemasının çok iyi etüt edilmesidir.
• Yatay planda en uzak, düşey planda en yüksek sprinkler boru hattı kritik devre olarak seçilecektir. Ancak proje tasarımına yangın dolabı ve sabit boru tesisatı da tetkik edilmeli, toplam debi pompa seçiminde ve ana dağıtımda dikkate alınmalıdır.
• Kritik devre en uzak ve yüksek noktadan yangın pompası (dahil)’na kadar olan yangın tesisat boru sistemidir.
• Kolon şeması 1/50 ölçekli yangın pompası ve ekipmanları çizilecektir.
• Branşman ve kolon hattı boru çapı, kat yüksekliği boyunca her bölüme yazılacaktır.
• Boru çapları boru izometrisine yazılacaktır.
• Kolon şemasında yangın dolabı tipi, adedi, ve su talebi ile basınç değerleri yazılacaktır. 
• Boru izometrisin de boru çapları yazılacak ve altta ki bilgiler tablo halinde belirtilecektir.
1. Tasarım standardı
2. Bina tehlike sınıfı
3. Sistem türü
4. Sistem su talebi (debi, basınç)
5. Sprinkler özellikleri
6. Sprinkler koruma alanı
7. Toplam koruma alanı
8. Sprinkler adedi
9. Su uygulama süresi
10. Olası yangın sınıfı

6. SABİT BORU TESİSATI
6.1 Sabit boru tesisatı sistem tasarımı
Tesisatın amacı, bina içinde yangın ile mücadelede güvenilir ve yeterli suyun sağlanmasıdır. Bunun için, bina içinde itfaiye su alma hattı ve yangın dolapları tesis edilir.
İtfaiye su alma hattı; yangın ile mücadelede, itfaiye personeli ve eğitilmiş personel tarafından kullanılmak üzere tesis edilir. İtfaiye su alma hattı tesisinde aşağıda belirtilen şartlara uyulur:
Yüksek binalar ile kat alanı 1000 m2’den fazla olan alışveriş merkezlerinde, otoparklarda ve benzeri yerlerde ıslak veya kuru sabit boru sistemi üzerinde, itfaiye personelinin ve eğitilmiş personelin kullanımına imkân sağlayan bağlantı ağızları bırakılması veya bu bağlantı ağızlarının kaçış merdiveni veya yangın güvenlik holü gibi korunmuş mekânlarda olması şarttır.
Herhangi bir noktadan su alma ağzına olan mesafe 60 m’den fazla olamaz.
Sabit boru tesisatı üzerinde bulunan bütün hortum bağlantıları, itfaiyenin kullandığı normlarda storz tip 50 mm veya 65 mm çapında olur.
Bağlantı ağızlarının, binanın yağmurlama ve yangın dolapları sistemine suyu sağlayan sabit boru tesisatında bırakılması hâlinde, bu bağlantıların ana kolonlar üzerinden doğrudan yapılması gerekir.
Sabit boru tesisatı sistem tasarımı 5 türlü yapılabilir.
1. Islak sabit boru sistemi: Bu sistemde su kaynağı ile sistem arasındaki vana açık olup, devrede her an basınçlı su bulunmaktadır. Şayet sistem sprinkler olarak tasarlanmış ise uyarı sıcaklığında sprinklerlerin açılması ile su püskürtme yapılacaktır. Yangın sisteminin kapatma, besleme vanası yardımı ile olacaktır.
2. Otomatik beslenen sabit boru sistemi: Bu sistem tasarımında normal halde donma tehlikesine karşı borular hava ile doldurulur. Vana açıldığında veya sprinkler uyarı sıcaklığında açılırsa boru devresindeki hava basıncı düşerek sistem otomatik olarak su ile beslenir.
3. El ile çalışan sabit boru sistemi: Bu sistemde her yangın hortum dolabında bulunan el ile kumandalı bir şalterin açılması ile suyun devreye girmesi sağlanır.
4. Kuru sabit boru sistemi: Bu sistemde devrede su yoktur. Islak boru sistemine yardımcı tesisattır. İtfaiye teşkilatı tarafından yapılan bağlantı ile su sağlanır.
5. Kendiliğinden kapanan tekrarlamalı söndürme sistemi: Yanmaz kablolu ve dedektörlü algılama yolu ile çalışır. Yangın söndüğünde otomatik olarak kapanır. Tasarım müzeler, arşivler, değerli eşya depoları ve endüstriyel tesisler için yapılacaktır.
Sabit boru tesisatı itfaiye ve eğitilmiş personelin kullanımına olanak sağlayan her katta bağlantı ağızları bırakılmalı ve bu bağlantı ağızları yangın merdiveni veya yangın güvenlik hacmi gibi korunmuş mekanlar da olmalıdır.
Bağlantı ağızları yapının sprinkler ve yangın dolapları sistemine de suyu sağlayan sabit boru tesisatında bırakılması durumunda, bu bağlantılar ana kolonlar üzerinden yapılacaktır.
Sabit boru tesisatı bina dışına çıkarılacak ve itfaiye bağlantı ağzı olacaktır. 

6.1.1 SABİT BORU TESİSATI DETAY VE ÇİZİMİ
Yerden 130 cm


Sabit Boru Tesisatı Örneği

Storz Bağlantı Ağzı ve Kapağı

7. YANGIN DOLAPLARI TESİSAT SİSTEM TASARIMI

Yangın dolapları tesisatı; bina içindeki kişilerin yakındaki küçük bir yangını kontrol etmesini ve söndürmesini sağlayabilmek üzere, bina içine tesis edilen sabit bir tesisatı ifade eder. Tesisat, duvarlar üzerine veya kabinler içine monte edilmiş ve kalıcı olarak bir su temin tesisatına bağlanmış olan sabit birimlerden oluşur. Yangın dolaplarının tesisinde aşağıdaki şartlara uyulur:
1. Yüksek binalar (Bina yüksekliği(Binanın kot aldığı noktadan saçak seviyesine kadar olan mesafeyi veya imar planında ve bu Yönetmelikte öngörülen yüksekliği) 21.50 m’den, yapı yüksekliği (Bodrum katlar, asma katlar ve çatı arası piyesler dâhil olmak üzere, yapının inşa edilen bütün katlarının toplam yüksekliğini) 30.50 m’den fazla olan binaları,) ile toplam kapalı kullanım alanı 1000 m2’den büyük imalathane, atölye, depo, konaklama, sağlık, toplanma amaçlı ve eğitim binalarında, alanlarının toplamı 600 m2’den büyük olan kapalı otoparklarda ve ısıl kapasitesi 350 kW’ın üzerindeki kazan dairelerinde yangın dolabı yapılması mecburîdir.
2. Yangın dolapları her katta ve yangın duvarları ile ayrılmış her bölümde aralarındaki uzaklık 30 m'den fazla olmayacak şekilde düzenlenecektir.
3. Yangın dolapları mümkün olduğu kadar koridor çıkışı ve merdiven sahanlığı yakınına kolaylıkla görülebilecek şekilde yerleştirilecektir.
Binanın yağmurlama sistemi ile korunması ve katlara itfaiye su alma ağzı bırakılması halinde yangın dolapları, ıslak tip yağmurlama branşman hattından beslenebilir ve aralarındaki uzaklık 45 m'ye kadar çıkarılabilir.
4. Hortumların saklandığı dolap ve kabinler gerekli cihazların döşenmesine izin verecek büyüklükte olacaktır. Bunlar yangın sırasında hortum ve cihazların kullanılmasını zorlaştırmayacak şekilde tasarlanacak ve sadece yangın söndürme amacı için kullanılacaktır.
5. Hortumlar, serme ve bağlama gibi becerilere sahip eğitilmiş personel veya itfaiye görevlisi olmayan yapılarda, yuvarlak yarı-sert hortumlu yangın dolapları TS EN 671-1'e uygun olmalıdır. Hortum, yuvarlak yarı- sert TS EN 694 normuna uygun, çapı 25 mm olmalı ve hortum uzunluğu 30 m'yi aşmamalıdır. Nozul (lüle) veya lansı kapama, püskürtme ve/veya fiskiye yapabilmelidir.
6. İtfaiye su alma ağzı olmayan yuvarlak hortumlu yangın dolap dizayn debisi 100 1/dak ve lans girişindeki basınç 400 kPa olmalıdır. Basıncın 900 kPa'ı geçmesi durumunda basınç düşürücüler kullanılmalıdır.
7. Yetişmiş yangın söndürme görevlisi bulundurmak zorunda olan yapılarda kullanılabilecek yassı hortumlu yangın dolapları TS EN 671-2 nolu standartlara uygun olmalıdır. Yassı hortum anma çapı 50 mm'yi ve hortum uzunluğu 20 m'yi geçmemelidir. Nozul (lüle) veya lansı kapama, püskürtme ve/veya fiskiye yapabilmelidir. Dolap dizayn debisi 400 l/dak ve lans girişindeki basıncı 400 kPa olmalıdır. Basınç 900 kPa'ı geçmesi durumunda basınç düşürücü kullanılmalıdır.
8. Binalarda bulunan yangın dolaplarının ve hortum makara sistemlerinin TS EN 671-3 standardında belirtilen periyodik bakımlarının, bina sahibi, yönetici veya sorumlu bina yetkilisi tarafından yaptırılması mecburidir.
Yangın dolap yerleşiminde yangın dolap hortumunun bütün alanlara ulaşabileceği dikkate alınmalıdır.

Yangın Dolabı Tipleri

Hortum Çeşitleri

Dış Saha Yangın Dolabı

Çeşitli Dağıtım Türleri – Kolon Şemaları

8. BİNA DIŞI YANGIN HİDRANT TESİSATI SİSTEMİ
Yapıların yangından korunmasında, ilk müdahalede söndürülemeyen yangınlara dışarıdan müdahale edebilmek için mümkün olduğunca yapının veya binanın tüm çevresini kapsayacak şekilde tesis edilecek hidrant sistemi bünyesinde yerleştirilecek hidrantlar, itfaiye ve araçlarının kolay yanaşabileceği ve bağlantı yapabileceği şekilde düzenlenmelidir.
İçerisinde her türlü kullanım alanı bulunan ve genel yerleşme alanlarından ayrı olarak planlanan yerleşim alanlarında yapılacak binaların taban alanları toplamının 5000 m2’den büyük olması halinde dış hidrant sistemi yapılması mecburîdir.
Hidrant sistemi dizayn debisi en az 1900 l/dak olmalı ve debi yapının risk sınıfına göre arttırılmalıdır. Hidrant çıkışında 700 kPa basınç olmalıdır.
Hidrantlar arası uzaklık çok riskli bölgelerde 50 m, riskli bölgelerde 100 m, orta riskli bölgelerde 125 m ve az riskli bölgelerde 150 m alınmalıdır.
Yangın hidrantları mümkün mertebe köşe başlarına ve tepe noktalarına gelecek şekilde tasarlanmalı, yangından büyük zarar görecek binaların civarında daha sık yerleştirilmelidir. Yangın hidrantlarının trafik kazalarında az etkilenmesini sağlamak için hidrantlar kuytu yerlere ve kaldırım taşından takriben 60 cm iç tarafa konulmalıdır.
Normal şartlarda hidrantlar korunan binalardan ortalama 5-15 m kadar uzağa yerleştirilmelidir.
Hidrant üzerindeki hortum bağlantı yerleri yerden en az 40 cm yükseklikte olmalı ve 110 cm ‘den yüksekte kalmamalıdır.
Hidrant sistemine suyu sağlayan boru donanımında ring sistemi mevcut değil ise, kullanılabilecek en düşük borunun çapının 100 mm olması ve hidrolik hesaba göre belirlenmesi gerekir.
Sistemde kullanılacak hidrantlar yer üstü yangın hidrantı olmalı ve TS 2821 nolu standarda uygun olacaktır.
Hidrant sisteminde, hidrant yenilenmesini ve bakım işlemlerinin yapılmasını kolaylaştıracak uygun noktalarda ve yerlerde yer altı ve/veya yer üstü hat kesme vanaları temin ve tesis projelendirilecektir.
Sorumluluk bölgelerinde hizmette bulunan araçların giremeyeceği ya da manevra yapamayacağı İkinci Kısım Birinci Bölümde öngörülen hususlara uygun ulaşım imkanı olmayan yerleşim mahalleri olan belediyeler buralarda meydana gelebilecek yangınlara etkili bir müdahale bakımından bu yerleşim yerlerinin uygun yerlerine yerüstü yangın hidrantları veya pompa ile teçhiz edilmiş yeterli kapasitede yangın havuzları ve sarnıçları yaptırmak zorundadırlar.


Yer Üstü Hidrant Türleri

Tipik Yerüstü Hidrant Montajı

Yer altı Hidrantı

9. YANGIN SUYU DEPOSU VE TESİSATI TASARIMI
1. Sulu söndürme sistemlerinde en az bir güvenilir su kaynağı bulunmalıdır. 
2. Sulu söndürme sistemleri için kullanılacak su depolarının yangın rezervi olarak ayrılmış bölümleri başka amaçlar için kullanılmayacak, sadece söndürme sistemlerine hizmet verecek şekilde düzenlenecektir.
3. Sulu söndürme sistemleri tasarımında Ek-1/A, 1/B ve 1/C’ de belirtilen bina tehlike sınıfları dikkate alınır. Su deposu hacmi, düşük tehlike için 30 dakika, orta tehlike için 60 dakika ve yüksek tehlike için 90 dakika esas alınarak bulunur.
Ek-1
Bina Tehlike Sınıflandırması
Ek-1/A Düşük Tehlike Kullanım Alanları
Düşük yangın yüküne sahip, düşük yanabilirliği olan ve yangına karşı direnci en az 30 dakika
olan 126 m2’den büyük bölümü olmayan mekânlar. Okullar ve diğer eğitim kurumları (belirli
alanları* ), bürolar (belirli alanları* ) , hapishaneler
* Kullanım alanları, Ek-1.b ve Ek-1.c kapsamına girmeyen alanlar.
Ek-1/B Orta Tehlike Kullanım Alanları

KULLANIM
TÜRÜ Orta Tehlike -1 Orta Tehlike -2 Orta Tehlike -3 Orta Tehlike -4
Cam ve
seramikler Cam Fabrikaları 
Kimyasallar Çimento İşleri Fotoğraf
laboratuvarları,
Fotoğraf film
fabrikaları Boyama işlemleri, sabun
fabrikaları Mum ve balmumu
fabrikaları, kibrit
fabrikaları,
boyahaneler
Mühendislik Metal levha üretimi Otomotiv
fabrikaları,
tamirhaneleri Elektronik fabrikaları,
buzdolabı ve çamaşır makinesi
fabrikaları 
Yiyecek ve
içecekler Mezbahalar
Mandıralar Fırınlar, bisküvi,
çikolata,
şekerleme
imalathaneleri,
bira fabrikaları Hayvan yemi fabrikaları,
meyve kurutma, suyu
çıkarılmış sebze ve çorba
fabrikaları, şeker
imalathaneleri, tahıl
değirmenleri Alkol damıtma
Çeşitli Hastaneler, oteller,
konutlar, lokantalar,
kütüphaneler (kitap
depoları hariç),
okullar, bürolar Fizik
laboratuvarları,
çamaşırhaneler,
otoparklar,
müzeler Radyo ve televizyon
Yayınevleri, tren istasyonları,
tesisat odaları Sinemalar, tiyatrolar,
konser salonları, tütün
fabrikaları
Kâğıt Cilthaneler, mukavva
fabrikaları, kâğıt fabrikaları,
baskı işleri ve matbaalar Atık kâğıt işletmeleri
Lastik ve
plastik Kablo farikaları, plastik döküm
ve plastik eşya (köpük plastik
hariç), kauçuk eşya fabrikaları,
sentetik lif (akrilik hariç)
fabrikaları
Vulkanize fabrikaları Halat fabrikaları
Dükkânlar ve
ofisler Bilgisayara veri
işleme ofisleri (veri
saklama odaları,
hariç) Büyük mağazalar
Alışveriş merkezleri Sergi salonları
Tekstiller ve
konfeksiyon Deri eşya
fabrikaları Halı fabrikaları (kauçuk ve
köpük plastik hariç), kumaş ve
giysi fabrikaları, fiber levha
fabrikaları, ayakkabı
imalathaneleri, triko (örgü), ev
tekstili (bez) fabrikaları, yatak,
şilte fabrikaları (köpük plastik
hariç), dikim ve dokuma
atölyeleri, yün ve yünlü kumaş
atölyeleri Pamuk iplikhanesi,
keten ve kenevir
hazırlama tesisleri
Kereste ve tahta Ahşap işleri fabrikaları,
mobilya fabrikaları (köpük
plastikler hariç), mobilya
mağazaları, koltuk kanepe vb
döşemelerinin (plastik köpük
hariç) imalathaneleri Odun talaşı
fabrikaları, yonga
levha fabrikaları,
kontrplak levhaları
Orta tehlike -1 ve orta tehlike -2 kullanım alanlarında boyama işlemi ve benzeri yüksek yangın yüküne sahip alanlar var ise, kullanım alanları orta tehlike-3 olarak değerlendirilir.
Ek-1/C Yüksek Tehlike Kullanım Alanları

Yüksek Tehlike -1 Yüksek Tehlike -2 Yüksek Tehlike -3 Yüksek Tehlike -4
Döşemelik kumaş ve muşamba Aydınlatma fişeği fabrikaları
fabrikaları
kumaş ve muşamba yer
döşemeleri imalatı Selüloz nitrat
fabrikaları Havai fişek
fabrikaları
Boya, renklendirici ( ahşap
renklendirici ve koruyucuları-
pnoteks) ve vernik imalâtı Plastik köpük ve sünger imalathaneleri, lastik
köpük eşyaları, 
Yapay kauçuk, reçine, lamba isi
ve terebentin imalatı Katran damıtma 
Talaş fabrikaları
Odun yünü imalatı Otobüs ambarı, yüklü kamyonlar ve vagonlar
Otobüsler, yüksüz kamyonlar ve demiryolu
vagonları için depolar

4. Yağmurlama sistemi, yangın dolabı ve hidrant sistemi bulunan sulu söndürme sistemleri su deposu hacmi, ön hesap için Ek-8/A tablosunda yer alan veriler esas alınarak veya beşinci fıkrada belirtilen usule göre hesaplanabilir. Tablo kullanılırken yükseklik olarak yağmurlama başlığının kullanıldığı en üst kod esas alınır. Su deposu hacmi hidrolik hesap yapılarak hesaplanır ise hidrolik hesap metoduyla bulunan su deposu hacmi esas alınır.

6. Su deposu hacmi ön hesaplaması, Ek-8/B’ye göre hesaplanan yağmurlama sistemi su debisine, Ek-8/C’de belirtilen yangın dolabı su debisi ve hidrant sistemi var ise hidrant debisi de ilave edilerek, tehlike sınıfına göre üçüncü fıkrada belirtilen sürenin çarpılması ile hesaplanabilir.

Ek-8
Yağmurlama Sisteminde Su Deposu En az Hacmi
Ek-8/A Yağmurlama Sisteminde Düşük Tehlike ve Orta Tehlike İçin Su Deposu En Az Hacmi

Grup h (m): en alttaki ve en üstteki
yağmurlama başlıkları
arasındaki yükseklik Su deposu en az hacmi
(m3)
Düşük Tehlike - Islak veya
ön uyarılı h ≤ 15
15 < h ≤ 30
30 < h ≤ 45 9
10
11
Orta Tehlike-1 - Islak veya
ön uyarılı h ≤ 15
15 < h ≤ 30
30 < h ≤ 45 55
70
80
Orta Tehlike-1 – Kuru veya
alternatif
Orta Tehlike-2 - Islak veya
ön uyarılı h ≤ 15
15 < h ≤ 30
30 < h ≤ 45 105
125
140
Orta Tehlike-2 - Kuru veya
alternatif
Orta Tehlike-3 - Islak veya
ön uyarılı h ≤ 15
15 < h ≤ 30
30 < h ≤ 45 135
160
185
Orta Tehlike-3 - Kuru veya
alternatif
Orta Tehlike-4 - Islak veya
ön uyarılı h ≤ 15
15 < h ≤ 30
30 < h ≤ 45 160
185
200
Orta Tehlike-4 - Kuru veya
alternatif Hidrolik Hesap kullanılır

Ek-8/B Yağmurlama Sisteminde Tasarım Yoğunlukları

Tehlike sınıfı Tasarım yoğunluğu
mm/dak Koruma alanı (m2)

Islak veya ön etkili Kuru veya değişken
Düşük Tehlike 2,25 84 Orta Tehlike-1 kullanılır
Orta Tehlike-1 5,0 72 90
Orta Tehlike-2 5,0 144 180
Orta Tehlike-3 5,0 216 270
Orta Tehlike-4 5,0 360 Yüksek Tehlike-1 kullanılır
Yüksek Tehlike-1 7,7 260 325
Yüksek Tehlike-2 10,0 260 325
Yüksek Tehlike-3 12,5 260 325
Yüksek Tehlike-4 Yoğun su
NOT: Depolama alanları ve farklı özellikteki kullanım alanları için TS EN 12845 esas alınır.
Ek-8/C Yangın Dolapları ve Hidrant Sistemi İçin İlâve Edilecek Su İhtiyaçları

Bina Tehlike Sınıfı İlave edilecek
Yangın Dolabı Debisi
(litre/dak) İlave edilecek
Hidrant Debisi
(litre/dak) Süre
(dak)
Düşük tehlike 100 400 30
Orta Tehlike-1-2 100 400 60
Orta Tehlike-3-4 100 1000 60
Yüksek Tehlike 200 1500 90


6. Yapıda sulu söndürme sistemi olarak sadece yangın dolapları sistemi mevcut ise su kapasitesi, TS EN 671-1 ve TS EN 671-2’ye uygun sistemlerde 94 üncü maddede verilen tasarım debi değerlerinin tehlike sınıfları için bu maddenin üçüncü fıkrasında verilen süreler ile çarpımı ile hesaplanır. Kullanım alanı yüksek tehlike sınıfı değilse ve yapıda sadece yangın dolapları sistemi mevcutsa yangın dolapları binanın kullanım suyu sistemine bağlanabilir ve ayrı bir sistem istenmez.

7. Yapıda sadece çevre hidrant sistemi bulunması hâlinde, su ihtiyacı, en az 1900 l/dak debiyi 90 dakika süre ile karşılayacak kapasitede olmak üzere, bina tehlike sınıfına göre yapılacak hidrolik hesaplar ile belirlenir.


Yangın Suyu Deposu Elemanları

Depo Seviyeleri

10. YANGIN POMPALARI VE EKİPMANLARI TESİSATI TASARIMI

1. Yangın pompaları; sulu söndürme sistemlerine basınçlı su sağlayan, anma debi ve anma basınç değeri ile ifade edilen pompalardır. Pompaların, kapalı vana (sıfır debi) basma yüksekliği anma basma yüksekliği değerinin en fazla % 140’ı kadar olması ve % 150 debideki basma yüksekliği anma basma yüksekliğinin % 65’inden daha küçük olmaması gerekir. Bu tür pompalar, istenen basınç değerini karşılamak şartıyla, anma debi değerlerinin % 130’u kapasitedeki sistem talepleri için kullanılabilir.

Şekil 5 Yangın Pompası Karakteristik Eğrisi
2. Sistemde bir pompa kullanılması hâlinde, aynı kapasitede yedek pompa olması gerekir. Birden fazla pompa olması hâlinde, toplam kapasitenin en az % 50’si yedeklenmek şartıyla, yeterli sayıda yedek pompa kullanılır.
3. Pompanın çevrilmesi, elektrik motoru yanı sıra içten yanmalı motorlar veya türbinler ile olabilir.
4. Yedek dizel motor tahrikli pompa kullanılmadığı takdirde, yangın pompalarının enerji beslemesi güvenilir kaynaktan ve binanın genel elektrik sisteminden bağımsız olarak sağlanır.
5. Yangın pompalarının, otomatik hava boşaltma valfi ve sirkülasyon rahatlama valfi gibi yardımcı elemanlarının bulunması gerekir.
6. Her pompanın ayrı bir kumanda panosu ve panonun da kilitli olması gerekir. Elektrik kumanda panosunun, faz hatasının, faz sırası hatasının ve kumanda fazı hatasının bilgi ışıkları ile donatılması gerekir. Pano ana giriş devre kesicisine pano kilidi açılmadan erişilememesi gerekir.
7. Her pompanın ayrı bir kumanda basınç anahtarının olması gerekir. Basınç anahtarlarının; kumanda panosunun içine yerleştirilmiş, su basıncını boru bağlantısıyla hisseden, su darbelerine karşı korumalı, alt ve üst değerler ayrı ayrı ve bağımsız olarak ayarlanabilir ve ayarlandıktan sonra kilitlenebilir olması şarttır.
8. Pompa kontrolü basınç kumandalı; tam (otomatik başla – otomatik dur) veya yarı otomatik başla – elle dur) otomatik olabilir.
9. Pompa odası veya pompa istasyonunda elektrik motor tahrikli pompalar için +4 °C ve dizel motor tahrikli pompalar için +10 °C üzerinde sıcaklığın sürekli sağlanabilmesi için uygun gereçler sağlanır.
10. Pompa istasyonunda, servis, muayene ve ayar gerektiren cihazların çalışma alanı etrafında acil aydınlatma sağlanması şarttır.
11. Zemin yeterli bir drenaj için eğimli hazırlanarak suyun pompadan, sürücüden ve kontrol panosu gibi kritik cihazlardan uzaklaştırılması sağlanır.
12. Yangın pompalarının basma yüksekliği sprinkler tesisatı olmaması durumunda aşağıdakilerin cebirsel toplamı olarak hesaplanır.
• Hizmet verilen zon veya sistemin üst noktasında gerek duyulan basınç değeri (mSS)
• Pompadan en yüksekteki hortum vanasına kadar olan yükseklik (m)
• Pompa ile en yüksekteki hortum vanası arasındaki sürtünme kaybı.
Bu yükseklikler toplamından; minimum emre amade emme basıncı çıkartılır. 
13. Yapıda sprinkler tesisatı olması durumunda sprinkler sistemi basınç talebi bulunur. Pompa dairesi basınç kayıpları ilave edilerek en yüksek basınç değeri pompanın basma yüksekliği olarak alınır.
14. Tek zonlu bir sistemde basınç kaybı hesaplanırken, bina girişindeki bağlantıları ve/veya yangın ana borusundan; çatıdaki manifoldu besleyen en üstteki hortum vanasına kadar; tüm debinin geçtiği varsayılmalıdır.
15. Çok zonlu bir sistemde aşağıdaki zonda ortaya çıkan basınç kaybını hesaplarken, girişteki bağlantı borusundan, üstte ikiye ayrılan kolonlardan ve ara kattaki bağlantı borusundan tüm debinin geçtiği varsayılır.
16. İki zonlu bir sistemde üst zondaki basınç kaybı, tek zonlu bir sisteminki gibi hesaplanır.
17. İkiden fazla zon bulunan sistemlerde, üst zondaki basınç kaybı tek zonlu bir sistemlerdeki gibi alt zonlarda ki basınç kaybı ise iki zonlu bir sistemin alt zonundaki gibi hesaplanır.
18. Emniyet vanasının ayarlanması için ve gerekli pompa gövde basıncını hesaplamak için, pompa dururken üzerindeki yüksekliğe ( akışsız durumdaki yükseklik olup; pompayı karakterize eden basma yüksekliği değildir), olası emme basıncı eklenir. Bu pompanın (akışsız koşullardaki) maksimum basma basıncını verir.
19. Kaçak giderme pompası için gerekli basma yüksekliği, küçük akış miktarlarının dışında; yangın pompasının ki gibi hesaplanır. Sulu yangın söndürme sisteminin gerektirdiği en düşük basınçtan daha düşük basınç değerinde olmamalıdır.
20. Kaçak giderme pompa debisi en az 1 gpm kapasitede veya izin verilebilir bir kaçağı 10 dakika içinde karşılayarak basıncı gerekli düzeye getirebilecek kapasitede olmalıdır.
21. Yangın pompaları emme ve basma hat kapama vanaları yükselen milli türde olacaktır ve gerektiğinde vana izleme anahtarlarıyla kumanda ünitelerine bağlantı sağlanacaktır.
22. Pompa emme flanşıyla emme borusunun çaplarının farklı olması durumunda eksantrik redüksiyon kullanılmalıdır.
23. Pompa basma flanşıyla basma borusunun çaplarının farklı olması durumunda konsantrik redüksiyon kullanılmalıdır.
24. Dizel pompa yedeklenmesi durumunda dizel motorlar güvenilir, birinci sınıf ve yangın söndürme sistemleri için tasarlanmış olmalıdır. 
25. Haftada en az 30 dakika çalıştırılabilmesi için gerekli düzenekli donatılmalıdır.
26. Motor gücü, gerekli maksimum mil gücünden en az %10 fazla güce sahip olmalıdır.
27. Motor devrini, kapalı basma basıncı ve maksimum yük koşullarında bile %10 aralığında sabit tutacak otomatik gaz mekanizması olmalıdır.
28. Ana ve yedek olmak üzere iki akü grubu olmalıdır.
29. Emiş borusu çaplandırılmasında, en yüksek 4,5 m/sn su hızı geçilmeyecek biçimde çaplandırılmalıdır. Basma hattı ise 3 m/sn’yi geçmemelidir.

Pompa Çevre Elemanları Tablosu

Anma
Debisi
L/Dak Emme
Boru
Çapı**
DN Basma
Boru
Çapı***
DN Emniyet
Vanası
Çapı
DN Emniyet Vanası
Gider Borusu Çapı
DN Akış Metre
Çapı
DN Deneme Vana
Sayısı – Çapı 
DN Deneme Vanaları Kolektör Çapı 
DN
95 25 25 15 15 32 1 – 40 25
189 40 32 32 40 50 1 – 40 40
379 50 40 40 50 65 1 – 65 65
568 65 50 50 65 80 1 – 65 65
757 80 50 50 65 80 1 – 65 65
946 100 50 50 65 100 1 – 65 80
1.136 100 65 65 100 100 1 – 65 80
1.514 100 80 80 125 100 2 – 65 100
1.703 125 80 80 125 100 2 – 65 100
1.892 125 80 80 125 125 2 – 65 100
2.839 150 100 100 150 125 3 – 65 150
3.785 200 100 100 200 150 4 – 65 150
4.731 200 150 150 200 150 6 – 65 200
5.677 200 150 150 200 200 6 – 65 200
7.570 250 150 150 250 200 6 – 65 200
9.462 250 150 150 250 200 8 – 65 250
11.355 300 200 200 300 200 12 – 65 250
13.247 300 300 200 300 250 12 – 65 300
15.410 350 300 200 350 250 16 – 65 300
17.032 400 350 200 350 250 16 – 65 300
18.925 400 350 200 350 250 20 – 65 300
* NFPA 20-1996 Tablo 2-20’ye göre 31/2” yerine 4” kullanılarak hazırlanmıştır.
** Emişten önceki 10 çap uzunluğundaki bölüm için geçerlidir.
*** Pompa flanşları boru çapından farklı olabilir.


11. OTOMATİK SULU YANGIN SÖNDÜRME SİSTEMİ
11.1 BİNA YANGIN TEHLİKE SINIFLANDIRILMASI

Yağmurlama sisteminin amacı; yangına erken tepki verilmesinin sağlanması ve yangının kontrol altına alınması ve söndürülmesi için belirli bir süre içerisinde tasarım alanı üzerine belirlenen miktarda suyun boşaltılmasıdır. Yağmurlama sistemi, aynı zamanda bina içindekilere alarm verilmesi ve itfaiyenin çağrılması gibi çeşitli acil durum fonksiyonlarını da aktif hâle getirebilir. Yağmurlama sistemi; yağmurlama başlıkları, borular, bağlantı parçaları ve askılar, tesisat kontrol vanaları, alarm zilleri, akış göstergeleri, su pompaları ve acil durum güç kaynağı gibi elemanlardan meydana gelir. Yağmurlama sistemi elamanlarının TS EN 12259’a uygun olması şarttır. 
Bina veya bir bölümünün tehlikesi; yangının başlama ve yayılması, yangın esnasında ortaya çıkan duman ve gazlar, patlama tehlikesi gibi bina veya yapıda bulunanların yaşamları ve emniyetleri için potansiyel tehlike oluşturan faktörlerin izafi tehlike dereceleri anlamındadır.
Bina veya bir bölümünün tehlike sınıfı, binanın özelliklerine ve binada yürütülen işlem ve operasyonların niteliğine bağlı olarak saptanır. Eğer bir binanın çeşitli bölümlerinde değişik tehlike sınıflarına sahip maddeler bulunuyorsa en yüksek tehlike sınıflandırmasına göre uygulama yapılır.
Otomatik sulu yangın söndürme sistemi tasarımında binaları veya bir bölümünü tanımlayan şekilde düşük, orta ve yüksek tehlike sınıfı olarak sınıflandırılır. (Bkn. Bölüm 9 Ek1/A, 1/B ve 1/C)

11.2 YAĞMURLAMA SİSTEMİ YAPILMASI ZORUNLU YAPILAR

Aşağıda belirtilen yerler, 19.12.2007 tarih ve 12937 sayılı resmi gazete yayınlanan “Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik” ve 09.09.2009 gün ve 27344 sayılı resmi gazetede yayınlanan “Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” hükümlerine göre otomatik yağmurlama sistemi ile korunmak zorundadır.
a) Yapı yüksekliği 30.50 m’den fazla olan konut haricindeki bütün binalarda,
b) Yapı yüksekliği 51.50 m’yi geçen konutlarda,
c) Alanlarının toplamı 600 m2’den büyük olan kapalı otoparklarda ve 10’dan fazla aracın asansörle alındığı kapalı otoparklarda,
d) Birden fazla katlı bir bina içerisindeki yatılan oda sayısı 100’ü veya yatak sayısı 200’ü geçen otellerde, yurtlarda, pansiyonlarda, misafirhanelerde ve yapı yüksekliği 21.50 m’den fazla olan bütün yataklı tesislerde,
e) Toplam alanı 2000 m2’nin üzerinde olan katlı mağazalarda, alışveriş, ticaret ve eğlence yerlerinde,
f) Toplam alanı 1000 m2’den fazla olan, kolay alevlenici ve parlayıcı madde üretilen veya
bulundurulan yapılarda.

Yanıcı malzeme içermeyen ve yanıcı malzeme depolanmayan ıslak hacimlere, yanıcı malzeme içermeyen ve yangına dirençli yapı elemanları ile ayrılan yangın merdiveni yuvalarına, kapalı düşey şaftlara (asansör kuyusu veya servis şaftlar gibi) ve diğer otomatik söndürme sistemleri (gazlı, kuru toz, su sprey vb) ile korunan mahallere yağmurlama sistemi yapılmayabilir.
Su ile genişleyen veya reaksiyona girerek yangının büyümesine sebep olabilecek maddelerin bulunduğu mahallere yağmurlama sistemi yapılmaz. 
Yağmurlama sistemi tasarımı TS EN 12845’e göre yapılmalıdır. Yağmurlama başlıklarının yerleştirilmesi, kullanım alanının tehlike sınıfı ve yağmurlama başlığının koruma alanı dikkate alınarak yapılır. Düşük Tehlike ve Orta Tehlike-1 kullanım alanlarında, bir adet standart yağmurlama başlığı en çok 21 m2 alanı koruyacak şekilde yerleştirilebilir.

11.3 YAĞMURLAMA SİSTEM TASARIMI
Yağmurlama sistemlerine suyu sağlayan sabit boru tesisatı çapı yapılacak hidrolik hesaplara göre belirlenmelidir.
Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde, sismik hareketlere karşı ana kolonların her hangi bir yöne sürüklenmemesi için dört yollu destek kullanılmalı, 65 mm ve daha büyük nominal çaplı boruların katlardan ana dağıtım borularına bağlanmasında esnek bağlantılar ile boruların tavanlara tutturulmasında 2 yollu enlemesine ve boylamasına sabitleme askı elemanları kullanılarak boruların kırılması önlenmelidir. Dilatasyon geçişlerinde her üç yönde hareketi karşılayacak detaylar uygulanmalıdır.
Yağmurlama sistemi ana besleme borusu birden fazla yangın zonuna hitap ediyorsa; her bir zon veya kolon hattına akış anahtarları, test ve drenaj vanası ve izleme anahtarlı hat kesme vanası konulmalıdır.
Yağmurlama sistemini besleyen borular üzerinde kesme vanaları bulunmalıdır. Boru hatlarında bulunan vanaların, bölgesel kontrol vanalarının ve su kaynağı ile yağmurlama sistemi arasında bulunan tüm vanaların devamlı açık kalmasını sağlayacak önlemler alınmalıdır.
Sistemde basınç düşürücü vana kullanılması durumunda, her bir basınç düşürücü vananın önüne ve arkasına birer adet manometre konulmalıdır.
Bina ve tesisler, kullanım amaçlarına ve içerdikleri-depoladıkları malzemeler açısından düşük tehlike sınıfı, orta tehlike sınıfı ve yüksek tehlike sınıfı olarak ayrıldıkları risk gruplarına göre projelendirilmelidir.
Tesis ve yapının yangın tehlike sınıfına bağlı olarak sprinkler sisteminin herhangi bir besleme kolonuna bağlanan sprinklerin koruduğu en büyük korunma alanı;

Tehlike Sınıfı Bir Islak Alarm Vanası İle
Korunabilecek En Fazla Alan m2
Düşük Tehlike 10.000
Orta Tehlike 12.000
Yüksek Tehlike 9.000
Yağmurlama tesisatında her zon için en az birer adet test ve drenaj vanası projelendirilecektir ve gideri yağmur suyu veya en yakın pis su giderine bağlanacaktır. Test ve drenaj vanası su akışı gözlenebilir olmalıdır.
Tehlike sınıfı, düşük tehlike ve orta tehlike olan binalarda boru tablosu yöntemine göre boru çapları belirlenir. Proje tasarımında çapların tabloya göre belirlenmesinden sonra hidrolik hesap yapılır.
Yağmurlama projesi altta açıklandığı gibi hazırlanır:
1. Bina yangın sınıfı tespit edilir. (Ek-1/A, 1/B ve 1/C)
2. Debi/Uygulama Alanı tablosundan tehlike sınıfına yüküne göre su debisi alınır. (Tablo 5)
3. Branşman sayısı hesaplanır, branşmanlar arası uzunluk belirlenir.
4. Sprinklerler arası max mesafe ile sprinkler sayısı bulunur.
5. Uygulama alanı ve uygulama alanında ki sprinkler sayısı belirlenir.
6. Sprinklerden istenen minimum akış hesaplanır.
7. Sprinklerde olması gereken minimum basınç hesaplanır.
8. Boru çapları tayin edilir.
9. Basınç düşümü hesaplanır.

1. Hidrolik Hesaplarda Dikkate Alınacak Bina Yangın Sınıfı Tespiti
Binanın kullanım amacına yönelik olarak kullanılan malzemeler farklı yangın yükü su debisi gerektirirler. Çok çeşitli materyaller yangın esnasında farklı ısı enerjisi verirler. Binanın içerdiği malzemenin iyi bilinmesi, kullanım amacı değişen veya değişebilir binaların doğru tespit edilmesi ve bunlar sonucunda da yangın sınıfı Bölüm 9 Ek-1/A, 1/B ve 1/C’ den seçilmelidir.
2. Yangın Yüküne Göre Su Debisi Belirlenmesi
Binanın yangın tehlike sınıfı tespit edilir ve Tablo 5’ den birim alan için gerekli su debisi alınır. Operasyon alanı Tablo 8’ den alınarak hidrolik hesap yapılır. Yangın sınıfı dikkatlice belirlendikten sonra uygulama alanı dikkate alınarak su debisi tehlike sınıfına göre tespit edilir. Örneğin düşük tehlike sınıfında 2,25 lt/dak.m2, orta tehlikede 5,0 lt/dak.m2 alınır.
Tablo 5 Tasarım Debisi

Tehlike Sınıfı Tasarım Debisi lt/dak-m2
Düşük Tehlike 2,25
Orta Tehlike 1 5,0
Orta Tehlike 2 5,0
Orta Tehlike 3 5,0
Orta Tehlike 4 5,0
Yüksek Tehlike 1 7,5
Yüksek Tehlike 2 10,0
Yüksek Tehlike 3 12,5
Yüksek Tehlike 4 Baskın sistem
3. Branşman Sayısı Hesaplanması
Branşman sayısı hesaplanır iken binanın tavan yapısı, tavanda bulunan kiriş ve benzeri engeller dikkate alınmalıdır. Düz bir tavan da branşman sayısının hesaplanması yapının duvarları arası uzaklığın sprinklerler arası en fazla uzaklığa bölünmesi ile yapılır. Yapı duvarları olarak kiriş gibi engeller bulunması durumunda branşmanların kirişlere paralel olacağı dikkate alınmalıdır. Eğer yapılan hesaplamalarda tam sayı çıkmaz ise en yakın tam sayıya yuvarlanmalıdır.

Branşman Sayısı = Duvar Genişliği (dikkate alınan) / Lmax
Alanı (12 x 36) = 432 m2 olan bir yapının branşman sayısı hesaplanması;
Lmax= 3 m. Olursa (Branşman arası uzaklık)
BS = 12 / 3
BS = 4 , Branşman sayısı 4 olacaktır.
Branşmanlar arası uzaklık hesaplanmasında (dikkate alınan yapı genişliğinin) yapı genişliğinin branşman tam sayısına bölünmesi ile elde edilen mesafedir.

L= Kısa Kenar Genişliği/ Branşman Sayısı
L= 12 / 4 = 3 m. olacaktır.
Branşman hattının yan duvardan uzaklığının hesaplanmasında ½ (L) ölçüsü de dikkate alınmalıdır.

4. Sprinklerler Arası En Fazla Mesafe ve Sprinkler Sayısı
Sprinklerler arası en fazla mesafe sprinklerler tipi ve tehlike sınıfına göre belirlenerek hesaplanacaktır.
Örneğimizde orta tehlike sınıfı bina dikkate alınmaktadır. Sprinkler uygulama alanı 12 m2 dir.
Sprinkler uygulama alanının iki branşman arası uzaklığa bölünmesi ile yağmurlama başlıkları arası mesafe bulunur.

S= A / L S= 12/3 = 4 m.

Branşman hattın da sprinklerler arası en fazla uzaklık 4 metre olacaktır.
Branşman hattında sprinkler sayısı, branşman hattına paralel duvar uzunluğunun sprinklerler arası maximum uzaklığa bölünmesi ile bulunur.
SS=36 / 4 = 9 , branşman hattında 9 adet sprinkler olacaktır.
Yapılacak tasarım sonucunda sprinklerler arası gerçek mesafe ve sprinklerler adedi hesaplanır. Branşman hattı başlangıcında ve sonunda sprinklerin duvara uzaklığı ½ S olmalıdır.
5. Uygulama Alanı ve Uygulama Alanındaki Yağmurlama Başlığı Sayısı Belirlenmesi
Tablo 6 Yağmurlama başlığı koruma alanı ve yağmurlama başlıkları arası uzaklık tablosu

Tehlike Sınıfı En Fazla
Koruma
Alanı (m2) İki yağmurlama başlığı Arası Uzaklık (m) Duvardan
En Fazla
Mesafe
(m)
Standart
Döşeme
Kademeli Döşeme D 
Düşük Tehlike 21 4.6 4.6 4.6 2,3

Orta Tehlike 12 4.0 4.6 4.0 
Yüksek Tehlike 9 3.7 3.7 3.7 
İki yağmurlama başlığı arası
en az mesafe 2.0
Duvardan en az mesafe 10.2 cm
Tavandan mesafe 7.50 cm – 45.0 cm

Standart Döşeme Kademeli Döşeme
Yağmurlama Başlığı Döşenmesi

Tablo 7 Yağmurlama Sistemi Uygulama Alanı

Tehlike Sınıfı Uygulama Alanı

Islak veya Ön Uyarılı Kuru veya Alternatif
Düşük Tehlike 84 Orta Tehlike 1’i kullan
Orta Tehlike 1 72 90
Orta Tehlike 2 144 180
Orta Tehlike 3 216 270
Orta Tehlike 4 360 Yüksek Tehlike 1’i kullan
Yüksek Tehlike 1 260 325
Yüksek Tehlike 2 260 325
Yüksek Tehlike 3 260 325
Yüksek Tehlike 4 Baskın Sistem
Yağmurlama sistemi uygulama alanı belirlenmesinde alttaki şekil örnek olarak verilmiştir. B noktası olarak branşmanda dikkate alınacak bir adet sprinkler olduğunda ana dağıtım borusuna yakın olan sprinkler seçilmelidir.

Yağmurlama Uygulama Alanı ve Sprinkler Adedi Hesabı
Uygulama alanı ve uygulama alanında olması gerekli sprinkler adedi:
Orta tehlike 2 sınıfı bir bina da 144 m2 toplam alanda her bir tanesi 12 m2 alanı etkileyen sprinkler kullanıldığı kabul edilir.
Toplam Sprinkler Sayısı=Uygulama alanı/Bir adet sprinklerin koruduğu alan
TSS= 144/12 =12 adet sprinkler hesaplanır. Burada 12 adet sprinkler olacaktır.
Uygulama alanı uzunluğunun hesaplanması:
Yağmurlama uygulama alanının belirlenmesi sonucu, alan (örneğin 144 m2) dikdörtgen kabul edilir ve dikdörtgenin uzun kenarı branşman hattına paralel hesaplanmalıdır. Şekil 17 de gösterilen uygulama alanı minimum uzunluğu;
L = ( 1/2 ) * A1 / 2
Olarak hesaplanır.

Uygulama Alanı Uzunluğu
Uygulama alanı branşman hattında sprinkler sayısının hesaplanması;
Branşman Hattında Sprinkler Sayısı = 1,2 x A1 / 2 /S
A: Sprinkler uygulama alanı
S: Branşman hattında sprinklerler arası uzaklık
BSS=1,2 x 144½ / 4 = 3,6 düzeltme yapılarak branşman hattında 4 adet sprinkler
hesaplanır.

6. Sprinklerden İstenen Minimum Su Akışı
Sprinklerden uygulama anında su akışının etkili olabilmesi için dizayn debisi, sprinklerin uygulama alanı ve sprinklerin boşaltma karakteristiği dikkate alınmalıdır. Hidrolik hesap yapılan projelerde sprinklerin uygulama alanı ve debi/uygulama alanı grafiğinden alınacak debi çarpılarak sprinklerde olması gereken minimum akış hesaplanacaktır.
Q = (d) x As
d= dizayn debisi (lt/dk m2) şekil den
As = Bir adet sprinklerin uygulama alanı (m2)
Örneğin orta tehlike 2 sınıfı bir yapıda debi/uygulama alanı grafiğinden (5 lt/dk m2) alınarak;
Q= 5 x 12 = 60 (lt/dk) minimum su akışı olması gerektiği hesaplanır.
7. Sprinklerde Akma Esnasında Olması Gereken Minimum Basınç
Sprinkler başlığında su akışı altta ki formül ile hesaplanır;
Qm=Km P1 / 2
Qm : Debi (lt/dak)
Pm : Basınç (bar)
Km : K Faktörü - Metrik (Birimsiz) K=5,6 Km=80
Sprinklerdeki akış, sprinklerdeki basıncın karekökü ile K sabitinin çarpımıyla elde edilir. K sabiti test edilmiş ve onaylı her bir sprinklerin orifis sabitidir. Minimum basınç hesaplanmasından önce kullanılacak sprinklerin seçilmesi gereklidir. Nominal orifisi ½” olan sprinklerin K sabiti yaklaşık Km=80 dir.
Üsteki örnekte verilen sprinkler Km=80 olarak seçilmiştir. Uygulama alanı su debisi 60 lt/dk dır.
P =(Qm/Km ) 2
P = (60 / 80)2 = 0,56 Bar
Kritik devrede ki en uç ve en yüksekteki sprinklerin 60 lt/dk ve 0.56 Bar akma ve basınç değerlerinde sağlanması gerekir.
Sprinklerde minimum basınç,
• Düşük tehlike sınıfında 0,70 bar,
• Orta tehlike sınıfında 0,35 bar,
• Raf Sprinkleri hariç Yüksek tehlike sınıfında 0,5 bar,
• Raf arası sprinklerde 2.0 bar
olmalıdır. Basıncın daha düşük çıkması durumunda K sabiti değişik sprinkler seçilmeli veya üstteki basınçlar minimum akma basıncı olarak alınmalıdır.
8. Boru Çapları Belirlenmesi
Bölüm 12.4 den itibaren boru çapı tablosu yöntemi ve hidrolik hesap ile
boru çapları belirlenmesi yer almaktadır.
9. Basınç Düşümü Hesabı
Bölüm 12.5 den itibaren hidrolik hesaplar olarak anlatılmaktadır.


Hidrolik Hesaplamada Esas Alınan Sprinkler Sistemleri Uygulama Alanı Örnekleri
Hidrolik Hesaplamada Esas Alınan Sprinkler Sistemleri Uygulama Alanı Örnekleri (Çevrim Sistemi)

11.4 BORU TABLOSU YÖNTEMİ
11.4.1 Düşük tehlike sınıfı binalarda branşman hattı boru çapı tablo 9 ‘e göre belirlenir.
Tablo 9

Borular Çap (mm) Branşman Hattındaki Sprinkler Sayısı
Branşman hattında ve
Uç dağıtım hattında 20 1

25 3
11.4.2 Orta tehlike sınıfı binalarda branşman hattı boru çapı tablo 10’a göre belirlenir.
Tablo 10

Ara boruları Döşeme Çap
(mm) Beslenen en fazla
sprinkler sayısı
Bütün dağıtma
borularının uzak
ucundaki erişim kolları

Son iki sıralar
Son üç sıra
Son sıra 
2 uçlu döşemeler
3 uçlu döşemeler Diğer bütün döşemeler

Diğer bütün 
sıralan Bütün 25

11.4.3 Orta Tehlike sınıfı binalarda dağıtım borusu çapı tablo 11’e göre belirlenir.
Tablo 11

11.4.4 Yüksek tehlike sınıfı binalarda branşman boru çapları tablo 12’e göre belirlenir.
Tablo 12

Erişim kolu borusu Döşeme Çap
(mm) Borudan beslenen en
fazla sprinkler grubu
sayısı
Bütün dağıtma
borularının uzak
ucundaki erişim kolları 2 uçlu döşemeler
son iki erişim kolu

3 uçlu döşemeler
son üç erişim kolu

Diğer döşemeler
sadece son erişimin
Diğer erişim kolları Tamamı 25

11.4.5 Yüksek tehlike sınıfı binalarda branşman boru çapları tablo 13’e göre belirlenir.
Tablo 13

Dağıtma boruları Çap
(mm) Dağıtma borusundan beslenen azamı sprinkler grubu sayısı
Tesisatın uç
noktalarındaki borular 32
Tasarım noktaları ve kontrol vana seti arasındaki borular Madde 13.3.5’ e göre hesaplanır

Branşman Boru Örnekleri

11.5 HİDROLİK HESAP YÖNTEMİ
11.5.1 Dizayn Boşaltma Değeri
Bir ve iki katlı konutlarda
Bir adet sprinkler çalışması dikkate alınırsa boşaltma debisi 68 (l/dak)’ dan az olamaz. Birden fazla sprinklerin su boşaltacağı kabul edildiğinde bir sprinklerin 49 (l/dak) debiden daha az alınamaz. İkamet amaçlı konutlarda minimum sprinkler çalışma basıncı 0,7 bar’dır.
HİDROLİK HESAPLAR BİLGİ TABLOSU 
Müşteri Adı: ……………………………………………. 
Sözleşme No: 
Tarih: 
Dizayn değerleri : 
Yapı Tehlike Sınıfı: 
Debi : 
Uygulama alanı : 
Bir Sprinklerin Etki Alanı: 
Hesaplanan Sprinkler Alanı: 
Hortum Debisi : 
Toplam Debi : 
(Yangın dolabı dahil)
Müteahhit Firma : 
Dizayn Yapanın Adı Soyadı : 
Adres : 
Tasdik Makamı.

11.5.2 Sprinkler Tasarım Adedi
Sprinkler tasarım adedi olarak tek bir zonda ve aynı bölümde tavan altı, tavan içi ve duvar tipi sprinklerin toplamı kabul edilir. Bir adet sprinkler çalışması ve birden çok sprinkler çalışmasına göre hesap yapılır.
11.5.3 Boru Boyutlandırması
Boru boyutlandırılmasında TS EN 12845 standartları dikkate alınmıştır. Boru hatlarında bir adet sprinkler için en küçük çap ¾” olacaktır. Ülkemizde şebeke suyunun 24 saat kesintisiz olmasında yaşanan problemler nedeniyle yağmurlama sistemi kurulan tesislerde yangın suyu deposu ve yangın pompa seti projelendirilecektir.
Boru boyutlandırılmasında basınç kayıpları hesaplanmasında boru sürtünme katsayısı 14 no’lu tablodan alınacak değerler ile hesaplanacaktır.
Tablo 14 Boru Sürtünme Kaybı Katsayıları

Boru Türü Sürtünme Kaybı
Katsayısı C
Döküm Boru 100
Duktil Boru 110
Siyah Çelik Boru
(Kuru ve Ön Tepkili Sis.) 100
Siyah Çelik Boru
(Islak ve Baskın Sistem.) 120
Galvanize Boru 120
Beton Boru 130
PE Boru 140
CPVC Boru 140
Bakır Boru 140
Paslanmaz Çelik Boru 140

Tablo 15 C Düzeltme Katsayıları

Sürtünme Kaybı
Katsayısı C Düzeltme
Çarpanı
100 0.714
110 0.85
120 1.00
130 1.16
140 1.33
Tablo 16 Tesisat Elemanları Eşdeğer Uzunlukları
Ekleme Parçaları ve Vanalar C değeri 120 olan düz çelik boru eşdeğer uzunluğu (m)
Anma çapı (mm)
20 25 32 40 50 65 80 100 150 200 250
90° Vidalı Dirsek (Standart) 0,76 0,77 1,00 1,20 1,50 1,90 2,40 3,00 4,30 5,70 7,40
90° Kaynaklı Dirsek (r/d:1,5) 0,30 0,36 0,49 0,56 0,69 0,88 1,10 1,40 2,00 2,60 3,40
45° Vidalı Dirsek
(Standart) 0,34 0,40 0,55 0,66 0,76 1,00 1,30 1,60 2,30 3,10 3,90
Tee 1,30 1,50 2,10 2,40 2,90 3,80 4,80 6,10 8,60 11,00 14,00
Sürgülü Vana – Düz Yollu - - - - 0 ,38 0,51 0,63 0,81 1,10 1,50 2,00
Alarm veya Geri Dönüşsüz Vana (Döner Tipli) - - - - 2,40 3,20 3,90 5,10 7,20 9,40 12,00
Alarm veya Geri Dönüşsüz Vana (Mantar Tipli) - - - - 12,00 19,00 20,00 25,00 35,00 47,00 62,00
Kelebek vana - - - - 2,20 2,90 3,60 4,60 6,40 8,60 9,90
Küresel vana - - - - 16,00 21,00 26,00 34,00 48,00 64,00 84,00
Diğer C değerli borular için gerekli olduğunda uzunluklar aşağıdaki faktörlerle çarpılarak dönüştürülebilir. 
C Değeri 100 110 120 130 140 
Faktör 0,71 0,85 1,00 1,16 1,33

Tablo 17 Çelik Boru Fiziksel Özellikleri

Anma Çapı Dış Çap Et Kalınlığı İç Çap
inch mm mm mm mm
1 25 33,7 3,25 27,2
11/4 32 42,4 3,25 35,9
11/2 40 48,3 3,25 41,8
2 50 60,3 3,65 53,0
21/2 65 76,1 3,65 68,8
3 80 88,9 4,05 80,8
4 100 114,3 4,50 105,3
5 125 139,7 5,00 129,7
6 150 165,1 5,00 155,1
8 200 219,1 6,00 207,1
10 250 273,0 6,30 260,4
12 300 323,9 7,10 309,7

Tablo 18 Polietilen Boru Özellikleri (PE100) PN16

Anma Çapı Dış Çap Et Kalınlığı İç Çap
inch mm mm mm mm
2 63 63 5,8 51,4
21/2 75 75 6,8 61,4
3 90 90 8,2 73,6
4 110 110 10,0 90,0
5 160 160 14,6 130,8
6 180 180 16,4 147,2
8 200 200 18,2 163,6

11.6 YANGIN SÖNDÜRME SİSTEMLERİNDE SUYUN ÖZELLİKLERİ VE BASINÇ DÜŞÜMÜ HESABI
11.6.1 Suyun Avantajları
1. Su şaşırtıcı derece de etkili bir yangın söndürücü malzemedir. Yangın üçgeninde ki oksijen , ısı ve yakıtı yangın üçgeninden ayırma da alttaki özellikleri nedeniyle su oldukça etkilidir.
2. Su ekonomik bir çözümdür. Diğer yangın söndürücü malzemelerden daha ucuzdur.
3. Su hazır bir söndürücüdür, şebekeden veya su deposundan kolayca temin edilir. Kesintisiz yeterli basınç ve debi şebeke tesisatında var ise ilave pompa tesisatına da gerek yoktur.
4. Suyun kimyasal özellikleri bilinmektedir. 
5. a-) Su 0o C de donar.
b-) Su 100oC de kaynar.
c-) Suyun 1 m3’ü 1000 kg’dır.
d-) Su 100oC de kaynadığında buhara dönüşür. 1:1600 oranında genleşir. 3,785 litre su 6,3 m3 buhara dönüşür. Su yangında 9330 Btu/pound ısıyı absorbe eder.
11.6.2. Hidrostatik
Statik durumda suyun çalışmasına hidrostatik denilir. Akışın ve de su da bir hareketin olmadığı durumda gerek depoda ve gerek ise zeminden daha üst noktalarda (katlı binalarda) suyun tutulması için gerekli şartlardır.
Statik yükseklik basınç kaybı hesabında hesaplanan nokta ile zemin arası (kritik mesafe) yükseklik 0,098 ile çarpılarak, yükseklik basınç kaybı bar olarak bulunur.
Pst= h x 0,098
h = Zemin kotu ile basıncı hesaplanmak istenen yükseklik (m)
Pst= Basınç (Bar)
11.6.3. Hidrokinetik
Suyun hızının sıfır olduğu durum hidrostatik olarak açıklanır. Hidrokinetik ise suyun hareket halinde ki çalışmasıdır. Suyun boru içerisindeki hareketi debi ve hız ile açıklanır. Boru içerisinde ki akış borunun iç kesit alanı ile suyun hızının bir fonksiyonudur.
Q = A x v

A : Borunun iç kesit alanı (m2) = 3,1416 x r2
V : Suyun hızı (m/s)
Q : Suyun debisi (m3/s)
Hızdan kaynaklanan basınç kaybı ihmal edilebilir.

11.6.4 Sürtünme Kaybı
Suyun ağırlığı ile olan basınç kaybı yanında hidrolik hesaplamalarda diğer bir önemli basınç kaybı sürtünme kaybıdır. Borunun iç yüzeyinin suya karşı göstermiş olduğu sürtünme direncinden kaynaklanan kayıptır.
Yangın sulu söndürme sistemleri hidrolik hesaplamalarında sürtünme basınç kaybını hesaplamak için Hazen-Williams formülü en çok kullanılan standart bir formüldür.
Antoine de Chezzy’nin 1775 yılında yaptığı çalışmasından yararlanarak 1905 yılında Allen Hazen ve Gardner S. Williams çeşitli testler ve çalışmalar yaparak Hazen-Willams sürtünme kaybı formülünü bulmuşlardır.
Hazen-Williams Formülü
Pm=6,05 [ (Qm 1,85) / C1,85 x dm4,87 ] x 105
Pm : Birim uzunluk borudaki sürtünme direnci (bar/m)
Qm : akış debisi (lt/dk)
C : Sürtünme Kaybı Katsayısı
dm : boru iç çapı (mm)
C sürtünme kaybı katsayısı Hazen ve Williams tarafından geliştirilen boru iç yüzeyinin malzeme , üretim ve ortam şartlarında karşılaştırılarak oluşturulan boru iç yüzeyinin pürüzlülük durumunu gösteren bir katsayıdır. C sürtünme kaybı katsayısı büyüdükçe boru iç yüzeyi daha pürüzsüzdür.
Örnek Hesap;
2” çapında galvanizli boruda 200 lt/dk debi ile aktığında birim boydaki sürtünme kaybı nedir?
2” borunun iç çapı 53 (mm) dir,
C= 120 Galvanizli boru,
Q= 200 (lt/dk)
Pm=6,05 [ (Qm 1,85) / C1,85 x dm4,87 ] x 105
Pm=6,05 [(200 1,85)/1201,85 534,87] *105
Pm= 0,0062 (bar/m)

Toplam sürtünme kaybını hesaplamak için boru boyu ile Pm çarpılır.
Boru iç çapı Hazen-Willams formülünde 4,87 kuvveti ile yer almaktadır. Bu formülde görüldüğü gibi boru çapı sürtünme kaybının çok önemli bir fonksiyonudur. Boru çapı büyüdükçe sürtünme kaybı azalmakta, boru çapı küçüldükçe sürtünme kaybı artmaktadır.
Bir yangın söndürme projesinin hidrolik hesabını yapar iken boru çaplarını değiştirerek sprinkler boru çaplarını değiştirebilirsiniz, ancak minimum debi, minimum basınç ile ekonomik olmayan, uygulama da ve işletme anında problemler oluşturabilecek durumları da dikkate almalısınız.
Borudan geçecek su hızı 6 m/sn den fazla olmamalıdır.
11.6.5 Sürtünme Kaybı Azaltılması
Aynı malzemeden yapılmış uygulamada boru çapını daha büyük seçerek sürtünme kaybı azaltılır.
2” galvanizli boruda, 200 lt/dk debide Pm=0,0062 bar/m dir.
3” galvanizli boruda, 200 lt/dk debide Pm=0,0008 bar/m olur.
11.6.6 Basit Çevrimlerde Sürtünme Kaybı
Yer altı boru tesisatlarında özellikle şehir şebekelerinde çevrim ve ızgara sistemi yapılmaktadır. Çevrim sisteminde suyun her iki taraftan ulaştırılması nedeniyle hidrolik avantaj bulunmaktadır.

Çevrim sistemi yağmurlama sisteminde de çok etkili olarak uygulanmaktadır.
Basit çevrimlerde sürtünme kaybı
P1=6,05 [ (Qm1 1,85) / C 11,85 x dm14,87 ] x 105 x L1
P2=6,05 [ (Qm2 1,85) / C 21,85 x dm24,87 ] x 105 x L2
P1 = 1 no’lu borunun sürtünme kaybı
P2 = 2 no’lu borunun sürtünme kaybı
A noktasında akış ikiye ayrılmaktadır. Boru çapları ile malzemenin aynı olduğu, dikkate alındığında ve doğada, uzayda, vb. aynı noktada farklı bir basınç olamayacağından P1 ve P2 birbirine eşit olacaktır.
Üstteki formülü birbirine eşitlediğimizde basit çevrimlerde çok kullanışlı bir formül elde edilir. Ayrılma formülü ;
Q1 = Qt / [1+( L1 / L2 )0,54]
Q1 = 1 numaralı boruda ki su debisi (lt/dk)
Qt = Toplam su debisi Q1 + Q2 = Qt (lt/dk)
L1 = 1 numaralı boru boyu (m)
L2 = 2 numaralı boru boyu (m)
Örnek Hesap;
Şekil 6-12 de 500 lt/dk debide su A noktasına gelmektedir ve iki hatta ayrılmaktadır. Her iki boru çapı 3” ve C=120 dir. 1 numaralı boru 30 metredir.
2 numaralı boru 20 metredir.
Q1 = Qt / [1+( L1 / L2 )0,54]
Verilenler Qt = 500
L1 = 30 m L2 = 20 m

Q1 = 500 / [1+( 30 / 20 )0,54]
Q1 = 222,74 lt/dk
Q1 + Q2 = Qt
Q2 = 277,26 lt/dk
11.6.7 Basit Çevrimlerde Eşdeğer Uzunluk
Basit çevrimlerde üstte açıklanan ayrılma formülü boru çapının aynı olması, boru özelliklerinin aynı olması durumunda geçerlidir. Ancak bazı uygulamalarda çap farklı olabilir, çapların farklı olması durumunda eşdeğer uzunluk hesaplanması gerekir.
Eşdeğer uzunluk bir borunun sürtünme kaybının farklı çapta eşit sürtünme kaybını sağlayan uzunluktur. Eşdeğer uzunluk formulü ;
Le = (L1) x (De / D1)4,87 x (Ce/C1)1,85
Le = Eşdeğer uzunluk (m)
L1 = Orijinal uzunluk (m)
D1 = Orijinal çap (mm)
De = Yeni eşdeğer uzunluğun çapı (mm)
C1 = Orijinal C sürtünme kaybı katsayısı
Ce = Yeni eşdeğer uzunluklu borunun C sürtünme kaybı katsayısı
Eşdeğer uzunluk için örnek;
Verilenler;
L1 = 500 m
D1 = 80,8 (mm)
De = 53 (mm)
C1 = 120
Ce = 120
Le = 500 x (53 / 80,8)4,87 x (120/120)1,85
= 500 x 0,128 x 1
= 64,13 m
Ayrılma formülünde farklı çapların eşdeğer uzunluğu kullanılarak debi hesabı yapılır.
Hız basınç formülü :

Pv=0,001123 Q2 / D4
Pv=Hız basıncı (psi) SI birim sistemine çevirmek için
Q= akış (gpm) 1 inch= 25,4 mm
D= Boru iç çapı (inch) 1 gpm=3,785 litre/dak
1 psi= 0,0689 bar

Hesaplamalarda Düzeltme Tablosu
Proje hesaplarında tablo19 daki düzeltmeler yapılmalıdır.
Tablo19 Hidrolik Hesaplamalarda Düzeltme

Özellik Birimi Düzeltme
Uzunluk m 0,01
Yükseklik m 0,01
Eşdeğer uzunluk m 0,01
Debi l/dak 1,0
Basınç Kaybı mbar/m 1,0
Basınç mbar 1,0
Hız m/s 0,1
Alan m2 0,01

YANGIN SÖNDÜRME SPRİNKLER SİSTEMİ HESABI

Toplam Basınç = <12.1 Bar

11.7 OTOMATİK SULU YANGIN SÖNDÜRME SİSTEMLERİ
PROJESİNDE BULUNMASI GEREKEN BİLGİLER
1. Tehlike sınıfı
2. Sistem su talebi (debi,basınç)
3. Sprinkler özellikleri
4. Sprinkler yerleri
5. Borulama planı
6. Boru izometriği
7. Alarm vanası ve yeri
8. Sprinkler adedi
9. Boru ve boru bağlantı türü
11.8 SPRİNKLERLERİN DİZAYN VE PERFORMANS KARAKTERİSTİKLERİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI

ESFR Sprinkler : Özel ve spesifik yüksek riskli yangın alanlarında, yangın su ile baskılama (boğma) yeteneği ile listelenmiş hızlı tepkili tür sprinklerdir. Tavan yüksekliği fazla depolarda kullanılan debisi yüksek, erken patlayan sprinkler türüdür.Sadece ıslak borulu sistemlerde ve tavan veya çatı eğimi 158 mm/m den az olan binalarda kullanılır.
Koruma Alanı Genişletilmiş Sprinkler: NFPA 13, bölüm 4’de belirlenmiş daha geniş alanlardaki yangını söndürmek için kullanılan su püskürtme sprinkleridir.
Büyük damlacıklı sprinkler: Büyük su damlacıklarını deflektör karakteristiği gereği oluşturabilen ve spesifik yüksek riskli yangın alanları için yangın kontrol yeteneğine sahip bir sprinklerdir. Islak, kuru ve ön tepkili sistemlerde kullanılır. Ön tepkili ve kuru borulu sistemlerde borular galvaniz veya bakır olmalıdır. Galvaniz olmayan bağlantı (fittings) elemanları kullanılabilir.
• Nozul: Özel su boşaltma modeli istenen uygulamalarda, doğrudan püskürtme veya diğer az rastlanır su boşaltma karakteristiğine sahip bir elemandır.
• Konvansiyonel tip sprinkler: Orifisinden geçen toplam su debisinin %40 ile %60’nı aşağı doğru püskürten ve deflektörü yukarı veya aşağı olacak şekilde monte edilen sprinklerdir.
• Açık tip sprinkler: Sprinklerin belli sıcaklıkta açılmasını sağlayan tahrik ünitesinin veya ısı duyarlı elemanının olmadığı veya çıkarılmış olduğu sprinklerdir.Yüksek yangın riski olan veya patlama tehlikesi olan özel uygulamalarda kullanılır.
• Çabuk Tepkili (QR) sprinkler: Kullanım yerine göre listelenmiş ve çabuk tepki verebilme yeteneği olan bir sprinklerdir.
• Çabuk Tepkili erken baskılı (QRES) sprinkler: Spesifik yangın alanlarında yangın baskılaması sağlayabilen ve çabuk tepkili sprinkler kriterlerine haiz bir sprinklerdir.
• Çabuk tepkili koruma alanı genişletilmiş (QREC) sprinkler: NFPA 13, bölüm 4’de belirlenmiş koruma alanı özelliklerine haiz, çabuk tepki verebilme yeteneğinde olan sprinklerdir.
• Konut tip sprinkler: Konut oda veya koridorlarında oluşabilecek yangınları söndürebilme yeteneğine sahip ve bu tür uygulamalar için listelenmiş ve test edilmiş hızlı tepkili sprinklerdir.
• Özel sprinkler: NFPA 13, bölüm 4-4.9’a göre listelenmiş ve test edilmiş sprinklerdir.
• Sprey sprinkler: yangın uygulamalarının geniş bir bölümü için yangın kontrolü sağlayabilme yeteneği için listelenmiş ve test edilmiş bir sprinklerdir.
Montaj Biçimine Göre Sprinkler Çeşitleri

Tipik Boru Sprinkler Montajı


12. YAĞMURLAMA TESİSATI VE TASARIM KURALLARI
Değişik orifis çapı na göre sprinkler su boşaltma karakteristiği Km faktörü ve tanımları ile sayfa …….’da belirtilmektedir.
Yağmurlama tesisatı projelendirilmesinde hidrolik hesaplamalarda yangın pompa dairesine en uzak ve en yüksekteki sprinkler tespit edilir. Sprinklerin koruduğu alan hesaplanır, minimum debi ve olması gereken minimum su basıncına göre sprinkler seçimi yapılır. Bu da altta ki formül ile hesaplanır;
Qm=Km x P1 / 2
Qm : Debi (lt/dak)
Pm : Basınç (bar)
Km : K Faktörü - Metrik (Birimsiz) K =5,6 Km=80
Tablo 21 Sprinkler su boşaltma karakteristiği nominal orifis ölçüsü

Nominal Orifis Ölçüsü
İnch mm K Faktörü Nominal
Boşaltma
Oranı ½” Dişli Bağlantı
Türü İğneli Nominal Orifis
Çapı gövdede
İşaretli mi?
1/4 6.4 1.3-1.5 25 ½ “ NPT Evet Evet
5/16 8.0 1.8-2.0 33.3 ½ “ NPT Evet Evet
3/8 9.5 2.6-2.9 50 ½ “ NPT Evet Evet
7/16 11.0 4.0-4.4 75 ½ “ NPT Evet Evet
1/2 12.7 5.3-5.8 100 ½ “ NPT Hayır Hayır
17/32 13.5 7.4-8.2 140 ¾” NPT veya Hayır Hayır
½ “ NPT Evet Evet
5/8 15.9 11.0-11.5 200 ¾” NPT veya Evet Evet
3/4 19.0 13.5-14.5 250 ½ “ NPT Evet Evet

¾” NPT Evet Evet

Tablo 22 Tehlike sınıfına göre kullanılacak sprinkler tipleri ve Km sabiti

Tehlike Sınıfı Tasarım Debisi
lt/dk-m2 Sprinkler Tipi Nominal
Km
Düşük Tehlike 2,25 Klasik,püskürtme,ani
boşaltma,düz püskürtme
gömme, gizli ve duvar tipi 57
Orta Tehlike 5,0 Klasik,püskürtme,ani
boşaltma,düz püskürtme
gömme, gizli ve duvar tipi 80
Yüksek Tehlike
Çatı veya Tavan
Sprinkleri 10 Klasik, püskürtme 80 veya
115

10 dan büyük
12 den
küçük/eşit Klasik, püskürtme 115

12,5 den büyük Klasik, püskürtme 115 veya
160*
Yüksek Tehlike depo
koruması raf arası
sprinkler Klasik, püskürtme,
Düz püskürtme 80 veya
115
Not: * sadece imalatçı firmanın verileri dikkate alınarak hidrolik hesaplama ile
Tablo 23 Sıcaklık oranları, sınıflandırma ve renk kodları

Max. Tavan
C Sıcaklık Aralığı
C Sıcaklık Sınıfı Renk Kodu Cam Tüp
Renkleri
38 57-77 Sıradan Renksiz ya da
Siyah Portakal ya da
Kırmızı
66 79-107 Orta Beyaz Sarı ya da yeşil
107 121-149 Yüksek Mavi Mavi
149 163-191 Aşırı Yüksek Kırmızı Mor
191 204-246 Çok Aşırı Yüksek Yeşil Siyah
246 260-302 Ultra Yüksek Portakal Siyah
329 343 Ultra Yüksek Portakal Siyah


12.1 Sprinkler Tesisatı Elemanları
Şekil.23 Sprinkler tesisatı elemanları
1. Sprinkler 6. Ana dağıtım borusu
2. Yükseltme borusu 7. Kontrol vana seti
3. Dizayn noktası 8. Yükseltme borusu
4. Dağıtım borusu 9. Branşman boruları
5. Sprinkler bağlantı borusu 10. Düşme borusu
Sulu söndürme sistemleri projelendirilmesinde etkili bir söndürme sağlanması için aşağıda ki sprinkler yerleşim tavsiyelerine uyulmalıdır.
12.2 Sprinkler ile Duvar Arası Maksimum Uzunluk
Sprinkler ile duvar arası en fazla uzaklık, sprinkler arası verilen uzaklığın yarısından fazla olmamalıdır. Uzaklık alınırken sprinkler ile duvar veya sprinklerler arasının dik açı yapacak şekilde olmalıdır.
Sprinkler yerleştirilmesinde sprinklerin su püskürtme modeline de dikkat edilmelidir. Tipik bir standart sprinkler su püskürtme modeli şekil .... verilmiştir. Sprinkler deflektörü altında 457 mm’den daha yakın devamlı veya devamsız herhangi bir engel var ise sprinklerin performansı etkilenecektir.
609 mm büyüklüğüne kadar olan engellerde (Boru, kiriş, kolon gibi), sprinkler öyle bir şekilde konulmalı ki sprinklerle engel arasındaki mesafe engelin 3 katı büyüklüğünde olmalıdır. Doğrudan 75 mm’den daha az mesafe de boruya bağlanan yukarı bakan sprinkler veya doğrudan boruya bağlanan aşağı bakan sprinkler uygulaması bunun dışında tutulur.

Sprinkler, genişliği 1,2 m den büyük olan sabit engelleyiciler havalandırma kanalı, çatı yanağı, kesme tablaları, açılma kapakları vb.) altına monte edilebilir.

Şekil 24 Standart sprinklerin tipik su püskürtme modeli
12.3 Standart aşağı ve yukarı tip sprinkler
Bir sprinklerin maksimum koruma alanı 21 m2’den büyük olamaz. Düz tavanlı binalarda sprinkler deflektörü ile tavan arası maksimum 305 mm, minimum 25,4 mm’e olacak şekilde yerleştirilmelidir.
Tavanda engeller var ise (kiriş,hava kanalı vs.) sprinkler deflektörü ile tavan engeli arası minimum 25,4 mm’den –152 mm’ye , ve tavan çatısına maksimum 559 mm olacak şekilde konumlandırılmalıdır.

Şekil 25 Tepe noktalı çatılarda sprinkler yerleşimi
12.4 Bina yapımıyla ilgili sprinkler gruplarının konumu
12.4.1 Duvarlar ve bölmelerden sprinkler gruplarına olan azami mesafe aşağıda verilenlerin en küçük uygun değeri olmalıdır:
• Standart mesafe için 2,0 m,
• Kademeli boşluk için 2.3 m,
• Tavan veya çatıdaki kirişlerin açıkta olduğu yerde veya çatı kirişlerde 1,5 m,
• Açık yapıların açık yüzeyinden 1,5 m,
• Dış duvarların yanıcı malzeme olduğu yerde 1,5 m,
• Dış duvarların yanıcı veya yanıcı olmayan kaplamalı veya yalıtkan malzemeli metal olduğu yerde 1,5 m,
• Çizelge 19 ve Çizelge 20’de verilen azami mesafenin yarısı,
12.4.2 Sprinkler grupları A1 veya A2 Avrupa sınıflandırmasının 0,45 m altında veya tutuşabilir tavanların altında 0,3 m’den daha aşağıda ya da mevcut ulusal sınıflandırma sistemlerine eş değer olan değerin altında monte edilmelidir.
Mümkün olduğu yerde, sprinkler grupları tavan, gömme veya ankastre sprinkler gruplarının kullanıldığı durumlar dışında, tavanın veya çatının altında 0,075 m ila 0,15 m arasında bir yerde saptırıcılarla birlikte yerleştirilmelidir. Şartlar azami 0,3 m ve 0,45 m mesafelerin kullanılmasını zorunlu kılıyorsa, dahil edilen alan mümkün olduğu kadar küçük olmalıdır.

12.4.3 Sprinkler gruplarının saptırıcıları, çatı veya tavanın eğimine paralel olacak şekilde monte edilmelidir. Eğimin yatay düzlemle olan açısı 30 den büyük olduğunda, bir sıra sprinkler grubu çatının tepe noktasına sabitlenmeli veya 075 m’den daha uzağa monte edilmemelidir.
12.4.4 Bir saçak kenarından en yakın sprinkler grubuna olan mesafe, 1,5 m’yi geçmemelidir.
12.4.5 Normal tavan seviyesinin üzerinde ölçülen çatı hacmi 1 m3 den daha büyük olan çatı aydınlatmalarının normal tavan seviyesine uzaklığı 0.3 m’den büyük değilse veya sağlam bir şekilde monte edilen ve çatı veya tavan ile aynı seviyede cam takılmış çerçeve varsa sprinklerle korunmalıdır.
12.4.6 Kirişler ve döşeme kirişleri

Şekil 26 Kirişlere göre sprinkler konumu
Saptırıcı (Şekil 26 D) kirişlerin veya döşeme kirişlerinin veya benzer yapı elemanlarının alt seviyesinin üzerine yerleştirildiğinde, sprinkler grubunun etkin boşalımının engellenmemesini temin etmek için aşağıdaki tedbirlerden biri alınmalıdır:
a) Şekil 26’da gösterilen boyutlar Şekil 27’da
b) Madde 12.4.7’nin mesafe şartları uygulanmalıdır.
c) Kiriş veya döşeme duvar gibi düşünülerek sprinkler grubu bunların yüzlerinden birine monte edilmelidir.
Sprinkler grubu, düşey bir mesafede kuşaklar veya 0,2 m’den geniş olmayan kirişlerin hemen üzerine ve 0.15 m’den az olmayan bir uzaklığa yerleştirilmelidir.
Bütün bu durumlarda, Madde 12.4.2’de belirtilen tavan açıklıkları uygulanabilir.
Çok sayıda sprinkler kullanılması gerektiğinde, yukarıdaki çözümlerden hiçbiri uygulanamazsa kirişler kaldırılarak düzgün bir tavan oluşturulur.

Açıklama
1 Asılı Püskürtme 4 Yaygın olarak asılı
2 Yaygın olarak yukarı yönde x Kirişin sprinklere olan asgari yatay (a) mesafesi. m.
3 Yukarı doğru püskürtme y Saptırıcının yüksekliği (b) kirişin yukarısında ise (+)
aşağısında ise (-). m. 
Şekil 27- Sprinkler saptırıcısının kirişlere olan mesafesi
12.4.7 Kirişler ve kirişler arası açıklık

Eksenler arasındaki açıklık 1.5 m’den fazla olmadığı dar açıklıkların olduğu yerlerde, aşağıdaki açıklıklar kullanılmalıdır:
• Birincisi her üçüncü kirişin merkezine ve ikincisi iki korumasız kirişler arası aşıklığı ayıran kirişin altına birer sıra sprinkler grubu yerleştirilir
(Şekil 28 ve Şekil 29).
• Diğer yönde örneğin kirişler arası açıklık boyunca sprinkler grupları arasındaki azami mesafe (Şekil 28 ve Şekil 29 de S) ilgili tehlike sınıfı için verilmiş kurallara uygun olmalıdır (Madde 12.2).
• Sprinkler grupları kirişlere dik duvarlardan 1,5 m’den ve kirişlere paralel duvarlardan 1 m’den fazla olmayan mesafede monte edilmelidir.
• Kirişler arasındaki açıklık içerisine sprinkler grubunun yerleştirilmesinde, saptırıcılar tavanın alt yüzünde 0,075 m ila 0,15 m arasında olacak şekilde yerleştirilmelidir.

Açıklama
1 Tavan
2 Duvar
Şekil 28. Kiriş ve kirişler arasındaki açıklık (kirişler sadece bir yönde)


Şekil 29. Kiriş ve kirişler arasındaki açıklık (kirişler her iki yönde)
12.4.8 Çatı Kirişleri
Sprinkler grubu, aşağıda verilenlerden birine göre monte edilmelidir:
a) Çatı kirişi flanş genişliği 0,2 m’den daha geniş olmadığı durumda, doğrudan çatı kirişinin üzerine veya altına,
b) Çatı kirişi flanş genişliği 0,1 m’den daha geniş olmadığı durumda, çatı yan yüzeyinden 0.3 m’den az olmayan bir yere,
c) Çatı kirişi flanş genişliği 0,1 m’den fazla geniş olduğu durumda, çatı kirişinin yan yüzeyinden 0,6 m’den az olmayan bir yere,
12.4.9 Kolonlar
Çatı veya tavandaki sprinkler grubu kolonun bir kenarına 0,6 m’den daha yakın bir konumda sprinkler monte edilmişse, diğer sprinkler, kolona 2 m mesafede yer alacak şekilde, kolonun karşı tarafına monte edilmelidir.
12.4.10 Platformlar, kanallar vb.
Aşağıda belirtilen yerlerde: Sprinkler grubu platformların, kanalların, ısıtıma panellerinin, koridorların ve geçitlerin altına monte edilmelidir.
a) Dikdörtgen, birbirine bitişik duvarlar veya bölmelerden 0,15 m’den daha az ve 0,8 m’den daha geniş olmayan yerler,
b) Dikdörtgen ve genişliği 1,0 m’den fazla olan yerler,
c) Dairesel, birbirine bitişik duvarlar veya bölmelerden 0,15 m’den daha az ve 1,0 m’den daha geniş çaplı olmayan yerler,
d) Dairesel ve çapı 1,2 m’den fazla olan yerler.
12.4.11 Yürüyen merdivenler ve merdiven boşlukları
Sprinkler grubunun sayısı, yürüyen merdivenler ve normal merdivenlerin üzerlerindeki tavan açıklığı etrafında artırılmalıdır. Sprinkler grupları, birbirlerinden 2 m’den fazla veya 1,5 m’den az mesafede olmalıdırlar. Yapının tasarımı nedeniyle 1,5 m’lik asgari mesafe sağlanamıyorsa, bitişik sprinkler gruplarının birbirini ıslatmamaları şartıyla daha küçük aralıklar kullanılabilir.
Tavan açıklığı ve sprinkler grupları arasındaki mesafe, 0,5 m’yi geçmemelidir. Bu sprinkler grupları, geri kalan diğer tavan korumasındaki sprinkler gruplarına en düşük debiyi sağlayabilmelidir.
Hidrolik hesaplamada, sadece açıklığın uzun olan kenarındaki sprinkler grubunun dikkate alınması gereklidir.
12.4.12 Sütunlar ve oluklar
Tutuşabilen yüzeyi olan sütunlarda, sprinkler grupları herhangi kapalı bölümün en üst seviyesine ve her ardışık döşeme seviyesine yerleştirilmelidir.
Elektrik kablosu döşenmesi haricinde, mevcut ulusal sınıflandırma sistemlerindekine karşılık gelen veya A1 Avrupa sınıflandırmasıyla uyumlu malzemeler ihtiva eden erişilemeyen ve tutuşabilen sütunlar haricinde bütün sütunların tepesine en az bir sprinkler yerleştirilmelidir.

12.4.13 Asma tavanlar
Sprinklerin sağladığı korumayı engellemeyeceği bilinen durumlarda, sprinkler grubunun altında asma tavan kullanılmasına izin verilmez.
Sprinkler grubunun asma tavanların altına yerleştirilmesi durumda, asma tavan malzemesi yangına dayanıklı malzemeden imal edilmiş olmalıdır.
12.4.14 Açık gözenekli asma tavanlar
Açık gözenekli asma tavanlar bir başka deyişle düzenli açık gözenekli tavanlar, aşağıdaki şartların tamamının sağlandığı DT ve ST sınıflarında kullanılan sprinkler tesisatlarının altında kullanılabilir:
- Aydınlatma bağlantıları dahil olmak üzere, tavanın toplam açık alan düzlemi, tavan düzlem alanının %70’inden az olmadığında,
- Tavan açıklıklarının en düşük boyutu 0,025 m’den veya asma tavanların derinliğinden hangisi daha büyükse ondan az olmadığında,
- Tavanın yapısal bütünlüğü ve asma tavanın içerisinde bulunan aydınlatma bağlantıları gibi diğer cihazlar sprinkler sisteminin çalışmasından etkilenmediğinde,
- Tavanın altında depolama alanları olmadığında.
Bu gibi durumlarda, sprinkler grupları aşağıdaki gibi yerleştirilmelidir:
- Tavanın üstündeki sprinkler boşluğu 3 m’yi geçmemelidir,

- Herhangi klasik veya püskürtmeli sprinkler saptırıcısı ve asma tavanın tepe noktası arasındaki düşey mesafe düz püskürtmeli sprinkler grubu dışındaki sprinkler grubu için 0,8 m’den az ve düz püskürtmeli sprinkler grubu kullanılıyorsa 0,3 m’den az olmamalıdır,
- Genişlik olarak 0,8 m’yi geçen engellerin (mesela hafif bağlantılar) altına boşaltma yapması için, yardımcı sprinkler grubu yerleştirilmelidir.
Suyun boşalmasına önemli ölçüde engel teşkil edecek muhtemel engeller, sprinkler mesafelerinin ayarlanmasında duvarlar gibi işleme tabi tutulmalıdır.

12.5 Koruma Alanı Genişletilmiş Yukarı/Aşağı tip Sprinkler
Bir sprinklerin maksimum koruma alanlarını bulmak için aşağıdaki tabloya bakınız. Yukarı ve aşağı tip sprinkler için uygulanan tüm kurallar geçerli olup, buna ilaveten aşağıdakiler yapılmalıdır.
Koruma alanı genişletilmiş sprinkler performans değerlerini yakalamak için tablo 24’ye uygun yerleştirilmelidir.


Tablo 24 Sprinklerin kirişlerdeki engellere karşı konumlandırılması
Düşük Tehlike
Sınıfı Orta Tehlike
Sınıfı Yüksek Tehlike
Sınıfı Depo Alanları
Yapının Tipi Koruma
Alanı
m2 Mesafe
m Koruma
Alanı
m2 Mesafe
m Koruma
Alanı
m2 Mesafe
m Koruma
Alanı
m2 Mesafe

Engelsiz


Engelli
Yanıcı olmayan

Engelli ve yanıcı 24

12.6 Koruma Alanı Genişletilmiş Duvar Tip Sprinkler
Duvar tip sprinkler için geçerli olan tüm yerleşim detayları koruma alanı genişletilmiş duvar tip sprinkler içinde geçerlidir. İlave olarak aşağıdaki kurallar uygulanmalıdır.
Maksimum koruma alanı ve boru üzerindeki uzaklıklar tablo 25’de belirtilmiş olup; duvar ile sprinkler arasındaki maksimum uzaklık tablo 26’de belirtilen uzaklığın yarısından daha fazla ve 100 mm’den daha az olmamalıdır.

Tablo 25 Maksimum Koruma Alanı ve Boru Üzerindeki Uzaklıklar

Sprinkler ile Engelin Kenarı Arasındaki Mesafe (a) cm. Kirişin Altı ile Defleketör Arasında Müsaade Edilebilen Max. Mesafe (b) cm. 
30 den az
30 – 45
45 – 60
60 – 75
75 – 90
90 – 105
105 – 120
120 – 135
135 – 150
150 – 165
165 – 180
180 – 195
195 – 210
210 dan büyük 0
0
2,5
2,5
2,5
7,5
7,5
12,5
17,5
17,5
17,5
22,5
27,5
35

Tablo 26 Maksimum Koruma Alanı

Düşük Tehlike Sınıfı Orta Tehlike Sınıfı
Yapının Tipi Koruma Alanı m2 Mesafe m. Koruma Alanı m2 Mesafe m.
Engelsiz ve Düz Alanlar 37 8,5 37 8,5


Tablo 27 Sprinklerin Engellere Karşı Konumlandırılması

Koruma alanı genişletilmiş duvar tip sprinkler tavandan 100 mm’den daha az ve 150 mm’den daha fazla olmayacak şekilde yerleştirilmelidir. Duvardan uzaklığı ise 230 mm’den daha fazla ve 102 mm’den daha az olmayacak şekilde yerleştirilmelidir.
Koruma alanı genişletilmiş duvar tip sprinkler elektrik lambası veya buna benzer bir engele 2,3 m’den daha yakına konulmamalıdır. Sprinklerin engellerden hangi mesafede konulacağı tablo 27’de gösterilmiştir.
12.7 ESFR TİP SPRİNKLER
Sadece sulu sprinkler sistemlerinde kullanılabilen bu tip sprinklerin koruma alanları ve uzaklıkları tablo 28’e göre belirlenmeli ve hiçbir zaman maksimum alan 9,3 m2 ‘den büyük, 7,4 m2’ den küçük olmamalıdır.
Tablo 28 Koruma Alanları ve Sprinkler Arası Mesafe

Yapının Tipi ESFR Sprinkleri 9m yüksekliğe kadar ESFR Sprinkleri 12m yüksekliğe kadar
Koruma alanları (m2) Mesafeler (m) Koruma alanları (m2) Mesafeler (m)
Yanıcı olmayan ve Engelsiz 9,3 3,7 9,3 3
Yanıcı olmayan 9,3 3,7 9,3 3
Engelli Yanıcı, Engelsiz 9,3 3,7 9,3 3
Yanıcı, Engelli N/A N/A N/A N/A

İki sprinkler arası mesafe merkezden merkeze maksimum 3,7 m’dir. Monte edilmiş sprinklerin yüksekliği 7,6m veya tavan yüksekliğinin 9,1m olan yerlerde sprinkler arası mesafe 3 m2yi geçemez. Sprinkler arası mesafe minimum 2,4 m’dir.
ESFR sprinklerin duvara olan maksimum mesafesi tabloda belirtilen uzaklığın yarısından fazla ve 102 mm’den daha az olmamalıdır.
Pendent tip ESFR sprinkler deflektörü ile tavan arası mesafe 356 mm’den daha fazla ve 152mm’den daha az olmamalıdır.Yukarı tip ESFR sprinkler deflektörü ise 76,2 mm’den 127 mm’ ye kadar konumlandırılmalıdır. ESFR sprinkler çatı veya tavan konstrüksiyonuna her zaman paralel gitmek zorundadır.
ESFR sprinkler öyle bir konumlandırılmalı ki sprinkler ile engel (boru, kiriş, kolon veya herhangi bir sabitleyici eleman ) arası uzaklık, bu engel büyüklüğünün üç katı kadar uzaklığa yerleştirilmelidir. Sprinklerin engellere karşı konumlandırılması tablo 29’da gösterilmiştir.

Tablo 29 Sprinklerin Engellere Karşı Konumlandırılması

Sprinkler ile engelin kenarı arasındaki mesafe (a) cm Kirişin altı ile deflektörün arasında müsaade edilen max. Mesafe (b) cm.

30 cm’ den küçük 0
30 – 45 4
45 – 60 7,5
60 – 75 14
75 – 90 20
90 – 105 25
105 – 120 30
120 – 135 37,5
135 – 150 45
150 – 165 55
165 – 180 65
180 üzeri 77,5

12.8 Büyük Damlacıklı Sprinkler ve Yerleşimi
Büyük damlacıklı sprinklerin koruma alanı 12,9 m2 ve minimum koruma alanı 7,4 m2’dir.
İki sprinkler arası mesafe merkezden merkeze maksimum 3,7 m’ dir. Yanıcı malzeme ve engelleyici bulunan yerlerde sprinkler arası mesafe 3 m’ yi geçemez. Sprinkler arası mesafe minimum 2,4 m’ dir.
Duvar ile büyük damlacıklı sprinkler arası maksimum arası uzaklık, tabloda belirlenen uzaklığın yarısından daha fazla ve 102 mm’ den daha az olmamalıdır. Düz tavan ile büyük damlacıklı sprinkler arası uzaklık maksimum 203 mm ve 152 mm’ den daha az olmamalıdır. Engelli tavan ile büyük damlacıklı sprinkler deflektörü arası maksimum 305 mm ve minimum 152 mm olmalıdır. Sprinkler deflektörleri her zaman tavan veya çatı konstrüksiyonuna paralel devam etmelidir. Sprinkler performansının optimum çalışabilmesi için tablo 30’a uygun konumlandırılmalıdır.
Tablo.30 Sprinklerin Engellere Karşı Konumlandırılması

Sprinkler ile engelin kenarı arasındaki mesafe (a) cm. Kirişin altı ile deflektör arasında müsaade edilen max. Mesafe (b) cm.
0 cm’den küçük 0
30 – 45 4
45 – 60 7,5
60 – 75 14
75 – 90 20
90 – 105 25
105 – 120 30
120 – 135 38
135 – 150 45
150 – 165 55
165 – 180 65
180 üzeri 78
Sprinkler deflektöründen 915 mm aşağıda bulunan herhangi sürekli veya kesintili bir engel sprinklerin çalışmasını etkileyecektir. Sprinkler öyle bir konumlandırılmalıdır ki sprinkler ile engel (boru, kiriş,kolon vb.) arası uzaklık, bu engel büyüklüğünün üç katı kadar olsun. Sprinkler aydınlatma elemanı, hava kanalı veya 610 mm’den daha geniş bir engelin kenarına tablo 31’e göre konulmalıdır. 
Tablo 31 Sprinklerin Altındaki Engel
Kirişin altı ile deflektör
arasındaki mesafe (a) cm Sprinkler ile engel
arası ndaki max. Mesafe (b) cm
15 cm’den küçük 4
15 – 30 7,5
30 – 45 10
45 – 60 12,5
60 – 75 13,8
75 – 90 15
Sprinkler deflektöründen 600 mm veya daha aşağıda bir engel var ise, engel sprinklerin tam ortasında kalacak şekilde ayarlanmalı ve engelin genişliği maksimum 610 mm olmalıdır. Sprinkler ile stoklayıcı veya kabin üstü yüksekliği arası uzaklık minimum 914 mm veya daha fazla olmalıdır.

12.9 Özel Durumlar

Kısmi yada tamamıyla yanıcı malzeme ihtiva eden tesisat şaftları, merdiven gibi
gizli mahallerde koruması yapılması faydalıdır. Düşey şaftlarda, şaftın en üst
noktasına bir adet sprinkler konulmasında yarar vardır. Fakat tutuşmayan veya kısmı
yanıcı ve ulaşılmaz mekanik veya elektrik şaftına konulmayabilir. Eğer düşey şaftta
yanıcı yüzeyler var ise şaşırtmalı olarak her bir katta bir adet sprinkler
kullanılmalıdır. Ulaşılabilir ve yanıcı yüzeyleri bulunmayan şaftların en alt noktasına
bir adet sprinkler konulmalıdır. Yanıcı malzemeler ihtiva eden tüm merdivenlerde
sprinkler koruması yapılmalıdır.
Su kaynaklarından gelebilecek pisliklerin boru içerisinde çökelmesi sonucunda
aşağı tip sprinkler bağlantısı şekil 21 deki gibi borunun üstünden yapılmalıdır.
Asma tavan uygulamaları için aşağıdaki resimlere bakınız.

Sprinkler Boru Bağlantısı
12.10 Yağmurlama Tesisatının Depreme Karşı Korunması
Deprem tehlikesi bulunan bölgelerde veya sismik hareketlere karşı, boru hatları esnek kaplin veya bağlantı elemanları ile birleştirilmelidir. Şekil 22’de bağlantı noktaları gösterilmiştir.
Tüm kolon hatlarının alttan ve üstten 610 mm uzağına birer adet esnek bağlantı konulmalıdır. Kolon uzunluğu 0,9 m’den kısa ise esnek bağlantı kullanılması gerekmez. Ayrıca kolon uzunluğu 0,9 – 2,1 m arasında ise bir adet esnek bağlantı kullanılmak yeterlidir. Duvar veya taş yüzeydeki esnek bağlantı montajı, duvardan 0.9m uzak olacak şekilde yapılmalıdır. Raf içi sprinkler, asma tavan tepesinde veya yangın dolabı için branşman alınan yerin üstünde, 610 mm uzağa esnek bağlantı konulmamalıdır. Boru çapından bağımsız olarak aşağı inen ve birden fazla sprinkler besleyen ve uzunluğu 4,6 m’yi aşan hatların tepesinde, 610 mm’de esnek bağlantı kullanılmalıdır.

12.10.1 Sismik Ayrışım Aparatı

Bu aparatlar; esnek bağlantı elemanları ile birlikte boru çapından bağımsız olarak sprinkler borulamasının bulunduğu yerlerde, bu hatların binanın sismik ayrışım bağlantılarından geçmesi durumunda kullanılır.
Tabandan, duvardan, platformdan ve benzeri yerlerden geçen her türlü boru hattı (ana sprinkler hattı, drenaj hattı, yangın departman bağlantı hattı vb.) etrafında belli bir aralık bırakılmalıdır. Hattın tüm çevresinde bırakılması gereken minimum aralık DN 25 ile DN 90 boru çapları için 25,4 mm; DN 100 ve üstü çaptaki borular için 51 mm olmalıdır. Bu aralığın bir boru kelepçesi ya da benzeri aparat ile sağlandığı durumlarda DN 25’den DN 90’a kadar olan boru çaplarında 51 mm veya daha fazla çaplı kelepçeler kullanılabilir. Aynı şartlar altında DN 100 boru çapı için nominal çapı DN 100’den daha fazla olan boru kelepçeleri kullanılabilir.
Yangın dayanım değeri olmayan alçı taşı yada kırılabilir konstrüksiyon elemanlarının içinden geçirilirse; veya esnek bağlantılar duvarın yada platformun her iki yanında 0,31 m mesafede yerleştirilmişse aralık bırakmaya gerek yoktur. Gerekli olduğu durumlarda bırakılan bu boşluklar mastik ya da benzeri elastik malzeme ile doldurulabilir.

Sprinkler Boru Tesisatının Depremden Korunması


12.10.2 Dalgalanma Kuvvetlendirici İşlemler

Sistemdeki borular yatay ve düşey yükleri alabilmek için, titreşim alıcı desteklerle korunmalıdır. Destekler, çekme ve basma kuvvetlerine karşı dayanıklı olmalıdır. Hem yatay hem de boyuna gelebilecek kuvvetlere göre tablo 24.30 uygun destek kullanılmalıdır. Bu tablo FP =0,5 Wp olarak göz önüne alınarak hazırlanmıştır. Burada FP yatay kuvvet faktörü ve Wp ise su dolu boru ağırlığıdır. Tablo yerine yatay ve yan yük analizleri hesaplanmak suretiyle de destek konstrüksiyonu tespit edilebilir. Dalgalanma kuvvetlendiriciler su dolu boruların ağırlığının yarısını taşıyabilecek şekilde dizayn edilmelidir. Yan sarsıntılar için (branşman hatları eksenel yüke maruz kalmadığı taktirde) yük olarak tüm branşman hatları ve ana hatlar göz önüne alınmalıdır. Eksenel sarsıntılar içinse tüm ana hatlar göz önüne alınmalıdır.

Tanımlı Yük Tablosu (Su Dolu Boru Ağırlığının Yarısına Göre)

Sarsıntıcı önleyiciler sıkı ve konsantre olmalıdır. Sarsıntı kuvvetlendirici sistemin tüm ekipmanları (bağlayıcılar, fittingsler vb.) eksantrik kuvvetlerin önlenmesi amacıyla mümkün mertebe düz bir hat boyunca yerleştirilmelidir. Sadece eksenel kuvvetlendiriciler, ilgili bölümde belirtilen şartlar dahilinde boru hattına kaynaklanan bir askılıktan ibaret olabilir. Kısmi kuvvetlendiricilerde narinlik yarı çapı (l/r) 300 değerinden fazla olmamalıdır. Burada l kuvvetlendirici uzunluğu, r ise en az jirasyon yarı çapıdır. Tablo 32’ye göre belirlenmiş kuvvetlendiriciler üzerindeki yük değerleri tablo 33’de belirtilen maksimum değerleri aşmamalıdır.
Tanımlı Yük Tablosu (Su Dolu Boru Ağırlığının Yarısına Göre)

Yanal
Desteklerin
Yerleşimi
(ft) Açısal
Desteklerin
Yerleşimi
(ft) Desteklenecek boru çapları için tanımlı yükler (lb)


2” 21/2” 3” 4” 5” 6” 8”
10 20 380 395 410 435 470 655 915
20 40 760 785 815 870 940 1305 1830
25 50 950 980 1020 1090 1175 1630 2290
30 60 1140 1180 1225 1305 1410 1960 2745
40 80 1515 1570 1630 1740 1880 2610 3660
50 1895 1965 2035 2175 2350 3260 4575
SI birimleri için: 1”=25,4mm; 1ft=0,3048; 1 lb=0,45 kg
Yatay kuvvet faktörünün 0.5Wp’yi geçtiği ve taşıyıcı-sarsıntı kuvvetlendirici açısının dikey eksenden 45o’den daha az açıda olduğu durumlarda veya yatay kuvvet faktörünün 1.0Wp’yi geçtiği taşıyıcı-sarsıntı kuvvetlendirici açısının dikey eksenden 60o’den daha az açıda olduğu durumlarda; sarsıntı kuvvetlendirici, yatay yüklerin oluşturacağı net dikey direnci karşılayabilecek şekilde seçilmelidir.
Sprinkler ana besleme ve ara besleme boru hatlarında 24 m’de bir eksenel destek olunmalıdır. 152 mm’den daha kısa rodlarla bağlanan hatlarda ayrı eksenel destek kullanmaya gerek yoktur.
Kolonların üst kısımlarının herhangi bir yöne sürüklenmemesi için dört yollu destek kullanılmalıdır.

Sismik Ayrışma Bağlantıları
Sprinkler ana besleme ve ara besleme boru hatlarında 12 m’ de bir yan sarsıntı kuvvetlendirici destek olmalıdır. 152 mm’den daha kısa rodlarla bağlanan hatlarda ayrı olarak yan sarsıntı kuvvetlendirici destek kullanmaya gerek yoktur. Ana besleme hatlarını taşıyan U tipi taşıyıcılar da yan sarsıntı destekleyicileri için dikeyden 300 açıyla kıvrılmış olan ayakların kullanılmasına ilgili tablo 34’deki şartlar karşılanmak kaydıyla müsaade edilebilir. Borulamada flexible bağlantı kullanılmış ise, yan sarsıntı destekleri her bir bağlantıdan 610 mm öteye yerleştirilmelidir. Ancak bunlar merkezden 12 m’den daha öteye yerleştirilmemelidir. Binanın birincil konstrüktif elemanlarının merkezden itibaren 12 m’yi aşması halinde yan sarsıntı destekleri 15,2 m ara ile yerleştirilebilir.

Tablo 34 Değişik tip yapılar için maksimum yükler, yapılardaki değişik tip bağlayıcılar için maksimum yükler

Yatay kuvvetlerin düşey ağırlığın (0,5 Wp’nin) üzerinde olması durumunda destek açısı 450 den az olmalıdır. Yatay kuvvet 1,0 Wp’nin üzerinde olduğu zaman destek açısı 600 den daha az olmalıdır.
Yapının birbirine göreceli olarak diferansiyel büyüklükte hareket edebilen kısımlarına boru destek elemanları konulmamalıdır. Ana besleme ve ara besleme boru hatlarının son parçası yan sarsıntı destekleriyle kuvvetlendirilmelidir. Ayrıca bu yan destekler 610 mm’de bir yerleştirildikleri takdirde eksenel destek elemanı olarak ta görev yapabilmelidir. Branşman hatları için; hatta bağlı son sprinklerin hareketinin sınırlandırılması veya DN 65 den büyük branşmanların yan desteklerle desteklenmesi istisna olmak kaydı ile sarsıntı desteklerine ihtiyaç yoktur. Sprinklerin yukarı ya da yana doğru hareketi bina yapısına, asma tavana ters bir etki yapacak olursa branşman hatları 9 m’ yi aşmayan aralıklarla U kancaları ile desteklenmelidir. Bu mümkün değilse Tablo 34 ‘ye uygun eğimli sismik desteklerle desteklenmelidir. Bu destekler dikey düzleme 450 açı ile boruya sabitlenmelidir. Bu destekler askılıkların 610 mm yanında bulunmalıdır. Bu eğimli desteklere en yakın olan askılıklar branşman hattının yukarı doğru en fazla oynamasına dayanıklı olmalıdır.
Sertifikalı olsun veya olmasın tüm destekleyiciler için maksimum mümkün olabilecek yatay yükler; emniyet faktörü ile hesaplanmış ve imal edilmiş destekleyicinin en zayıf noktası elemanı ile bağlantılıdır. Üretici firmaların sertifikalı 30-440, 45-590 ve 60-900 açılı destekleyicilerinin maksimum mümkün olabilen yatay yük değerleri tablo 34’deki müsaade edilebilir maksimum yük değerlerinden az olamaz. Sertifikalı mümkün olabilir yatay yükler, destekleyici malzemesinin muhtemel kırılma kuvvetine karşı minimum 1,5 emniyet faktörü içermelidir. 

Boru Bağlantı Örneği

Boru Askı Detayı

Değişik tip yapılar için Maksimum yükler, yapılardaki değişik tip bağlayıcılar için maksimum yükler

12.11 Yağmurlama Sistemi Test ve Drenajı

Tüm yağmurlama sistemindeki boru ve fittingsler; sistemdeki suyun kolayca boşaltılabilmesini sağlayacak şekilde tasarlanmalı ve monte edilmelidir.
Kuru borulu veya ön tepkili sistemlerde, suyun boru içerisinde kalıp donmaması için borular eğimli olmalıdır. Branşman boruları her 4 mm/m de ve ana hatlar 2 mm/m olacak şekilde eğimlendirilmelidir. Soğuk depo vb yerlerdeki uygulamalarda ana hatlar 4mm/m eğimlendirilmelidir. Sistem, kollektör, bölgesel vanalar, yer kontrol vanaları veya belli bir bölgenin suyunun boşaltılmasında tablo 35’de gösterilen boyutlarda drenaj bağlantısı bulunmalıdır. Basınç düşürücü vanaların drenaj kısımları sistemin maksimum kapasite ile çalıştığı durumda drenaj ihtiyacına cevap verebilecek şekilde seçilmelidir. Boru güzergahlarında oluşan yön değiştirmelerin
ana drenaj vanasının çalışmasını engellediği durumlarda, yardımcı drenaj hatları kullanılmalıdır.

Tablo 35 Boşaltma Bağlantısı Çaplar

Sprinkler drenaj hattı ile kanalizasyon hattı arasında bağlantı yapılmamalı ve drenaj boruları yer altına konulursa korozyona dayanıklı borular kullanılmalıdır. Atmosferle temasta olduğu takdirde drenaj hatları bir dirsek ile aşağı döndürülmelidir. Drenaj bina içinde kör noktalarda bitirilmemeli ve sprinkler sisteminin herhangi bir bölümünü donmaya maruz bırakmayacak şekilde düzenlemelidir.
Sistem Kolon Drenajı ve Islak Sprinkler Sistemi Test ve Drenaj Bağlantısı
Katlarda Uygulanması Gerekli Test ve Drenaj Boru Düzeneği


Örnekler:


18. KAYNAKÇA
1. TMMOB Makine Mühendisleri Odası Yayın No:MMO/2002/300, Yangın
Söndürme Sistemleri
2. TTMD Yayın No:10, Yangın Söndürme Sistemleri ve Duman Kontrolü
3. TS EN 12845
4. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik,
5. ISISAN ÇALIŞMALARI NO:158 , Klima –Havalandırma Tesisatı Kitabı
6. ISISAN ÇALIŞMALARI NO:272, Sıhhi Tesisat Kitabı
7. ISISAN ÇALIŞMALARI NO: 238, Mimarın Tesisat El Kitabı
8. TTMD Yayın No: , Tesisat Mühendisliği Uygulama Kitabı

9. TMMOB Makine Mühendisleri Odası Yayın No:MMO/2002/259-2, Kalorifer
Tesisatı Proje Hazırlama Esasları
10. TMMOB Makine Mühendisleri Odası Yayın No:MMO/2002/260-2, Sıhhi
Tesisat Proje Hazırlama Esasları
11. TMMOB Makine Mühendisleri Odası Yayın No122, Sıhhi Tesisat Proje
Hazırlama Esasları
12. Hava Kanalları Hesabı ve Konstrüksiyonu, Dipl. –Ing O. H. Brandi
13. Design of Water Based Fire Protection Systems, Gaugnon, Robert M.
14. Principles of Smoke Management, Klote,John H. Ve Milke, J.A
15. Designer’s Guide to Autpmatic Sprinkler Systems, Gaugnon, Robert M.
16. Merdiven Yuvaları Basınçlandırma Tasarım Esasları ve Bir Hesaplama
Yöntemi, Tesisat Mühendisliği Dergisi Sayı 83-2004, Beceren, Kazım ve

Balık, Gökhan